I. — THỜI-KỲ THỨ NHẤT

PRÉFACE

Ce livre vient à son heure.

L’arrêté du 26 Décembre 1924, relatif aux nouveaux programmes de l’enseignement du 2e degré franco-indigène, a marqué enfin, dans son louable essai de cohésion rationnelle des diverses disciplines d’ordre littéraire et scientifique, l’intérêt de culture qu’il importe d’attribuer en pays d’Annam à l’enseignement de la langue et de la littérature locales.

L’indigente mention des instructions de 1917 et 1921: « Exercices de rédaction — Lecture de textes classiques — Exercices de traduction » a fait place à des directions pédagogiques détaillées qui réservent, en particulier, une large part à l’explication des textes complétée par des notions d’histoire littéraire.

Mais, en face de ce progrès, il restait à façonner l’instrument de travail indispensable à la mise en œuvre de la nouvelle méthode: le recueil de « textes choisis d’explication » annamite.

C’est le moment d’avouer que la pratique des « textes classiques » recommandée par les anciens programmes ne présentait trop souvent dans nos classes qu’une succession disparate de lectures faites au hasard et de notions acquises sans aucun lien.

Combien laborieuse d’ailleurs paraissait à certains maîtres la recherche des textes dans les vieux classiques trop délaissés peut-être pour les sciences d’Occident!

A défaut de mieux, il leur était sans doute facile de s’adresser à la littérature des nombreuses éditions populaires en quôc-ngữ, mais bon nombre de ces publications laissent à désirer quant à la transcription exacte des chữ nôm.

Les substantielles anthologies de textes annamites composées par quelques annamitisants érudits offrent bien de-ci de-là de bons textes scolaires. Cependant malgré les préoccupations littéraires que révèlent quelques-uns de ces recueils, on ne nous saura pas mauvais gré de dire qu’ils ne répondent en général ni par leur esprit, ni par leur méthode aux besoins précis de l’enseignement franco-indigène du 2e degré.

Le livre que M. DUONG QUANG-HAM soumet aujourd’hui au jugement de ses collègues s’est inspiré fidèlement du plan tracé par les nouveaux programmes.

L’auteur a d’abord voulu que sa collection de morceaux choisis soit aussi variée que possible: tous les genres littéraires, poésie, prose rythmée, chansons, oraisons funèbres, théâtre, apportent leur contribution; les auteurs modernes eux-mêmes largement représentés offriront à nos élèves des pages écrites dans une langue plus accessible peut-être que celle des anciens textes et d’un intérêt plus vivant.

Enfin, pour maintenir un lien réel entre les deux disciplines du français et de l’annamite, chaque extrait est accompagné d’un questionnaire relatif à l’étude de détail et au commentaire littéraire.

C’est ainsi que, selon la méthode moderne d’exptication littéraire appliquée à « La bouteille à la mer d’Alfred de Vigny » comme à: « Thu điếu » de Nguyễn-khuyến », le maître « essaiera toujours d’éveiller dans l’esprit de ses élèves la réflexion, le jugement et le goût ».

Pour recueillir selon un plan harmonieux ces textes épars dans l’œuvre abondante et mêlée des écrivains annamites, il fallait une science solide des vieilles lettres de Chine et du pays d’Annam alliée à une bonne culture moderne.

Ces qualités n’ont pas manqué à M. DUONG QUANG HAM.

J’ai confiance en son effort consciencieux et j’espère que le Quốc-Văn Trích-Diễm qui a été expérimenté en grande partie dans l’atmosphère de la classe jouira d’un succès mérité auprès des élèves et des maîtres.

Arthur Lomberger

Directeur du Collège du Protectorat à Hanoi

NOUVEAUX PROGRAMMES OFFICIELS DE LANGUE ANNAMITE
dans les Écoles Normales et les Écoles primaires supérieures franco-indigènes

(Extraits)

Explication de textes et notions de littérature annamite. — Choisir des morceaux en prose et en vers extraits des poèmes et des ouvrages anciens ou empruntés à la nouvelle littérature en formation; graduer la difficulté des textes expliqués, d’abord simples, puis d’allure littéraire de plus en plus élevée.

Dégager l’idée générale et le plan du morceau, montrer l’enchaînement des idées; insister sur le choix des mots, la beauté des images, le sens exact des termes sino-annamites afin d’enrichir le vocabulaire littéraire et scientifique élémentaire des élèves et de les familiariser avec les principales règles de la syntaxe annamite.

A propos des textes expliqués, donner quelques notions sommaires sur les principaux genres littéraires en poésie et en prose et les principales règles particulières à chacun d’eux; notices biographiques et bibliographiques sur les principaux poètes et prosateurs annamites.

En 4° année: quelques notions d’histoire littéraire: la littérature sino-annamite et la littérature proprement annamite; les principales périodes littéraires; les grands noms.

Auteurs et ouvrages à étudier (à titre d’indication):

Extraits des poèmes annamites: Kim Vân Kiều, Lục-vân-Tiên, Hoa-Tiên, Chinh-phụ ngâm, Quan-Âm Thị-Kính, Quốc-sử diễn-ca.

Choix des poésies de Lê Thánh-tôn, Nguyễn-bỉnh-Khiêm, Tuy-lý-vương, Nguyễn-Khuyến, Bà Huyện Thanh-Quan, Chu-mạnh-Trinh, Trần-kế-Xương.

Choix de Ca (chansons), de Phú (prose rythmée), de Văn-tế (oraisons funèbres).

Choix de textes empruntés aux auteurs modernes: Trương-vĩnh-Ký, Paulus Của, Hoàng-cao-Khải, Phan-kế-Bính, Nguyễn-bá-Học, Phạm-Quỳnh, Nguyễn-bá-Trác, Nguyễn-khắc-Hiếu.

CHƯƠNG-TRÌNH VIỆT-VĂN

các trường Sư-phạm và Pháp-Việt cao-đẳng tiểu-học

(Trích-lục)

Khoa giảng nghĩa bài và học quốc-văn. — Chọn các bài tản văn hoặc vận-văn trích ở các thơ truyện và các sách vở cũ, hay lấy ở trong nền văn-kim đương thành lập; các bài cắt nghĩa cứ do thiển nhập thâm: trước hết lựa những bài thông-thường, rồi đến những bài văn-pháp càng cao dần lên.

Phải hiểu đại-ý và cách bố-cục của bài văn, nói rõ các ý-tứ liên-lạc thế nào, cắt nghĩa kỹ về sự chọn tiếng, về những chỗ lời văn bóng bẩy, về nghĩa các chữ nho để cho các học-trò giầu thêm các danh-từ về văn-chương và khoa-học thông-thường, cùng am-hiểu các phép-tắc chính về cú-pháp của quốc-văn.

Nhân sự giảng văn, nói cho học-trò biết các điều đại-cương về các lối vận-văn và tản-văn chính của ta và các phép-tắc chính về mỗi lối ấy, cùng sự-trạng và công trước-tác của các nhà thi-sĩ văn-sĩ có tiếng của ta.

Đến năm thứ tư: nói qua các điều cốt-yếu về văn-học lịch-sử nước ta: hán-văn và quốc-văn; các thời-đại lớn; các nhà văn-sĩ có tiếng.

Sau đây liệt kê các sách và các nhà văn-sĩ nên học để làm mẫu:

Trích-lục các truyện nôm: Kim Vân Kiều, Lục-Vân-Tiên, Hoa-Tiên, Chinh-phụ ngâm, Quan-Âm Thị-Kính, Quốc-sử diễn-ca.

Chọn các bài thơ của các thi-gia: Lê Thánh-Tôn, Tuy-lý-vương, Nguyễn-bỉnh-Khiêm, Nguyễn-Khuyến, Bà Huyện Thanh-Quan, Chu-mạnh-Trinh, Trần-kế-Xương.

Chọn các bài ca, bài phú, văn-tế.

Chọn các bài văn của các nhà văn-sĩ kim-thời: Trương-vĩnh-Ký, Paulus Của, Hoàng-cao-Khải, Phan-kế-Bính, Nguyễn-bá-Học, Phạm-Quỳnh, Nguyễn-bá-Trác, Nguyễn-khắc-Hiếu.

PLAN DE L’OUVRAGE

Cet ouvrage, destiné aux élèves des Écoles Normales, et des Ecoles primaires supérieures franco - indigènes et rédigé conformément aux nouveaux programmes officiels, est ainsi conçu:

I. Choix des textes. — Les textes que contient l’ouvrage, choisis avec soin dans les meilleurs auteurs, sont répartis entre deux grandes catégories. Dans la première dite vận-văn ou « genres littéraires à assonance », nous avons fait figurer les textes se rapportant aux principaux genres cultivés par nos écrivains: thơ (poésies) phu, (prose rythmée), ca (chansons), văn-te (oraisons funèbres), kịch-văn (théâtre) etc. Au début de chacune de ces rubriques, nous avons indiqué les principales règles spéciales à chaque genre. Dans la 2e catégorie, dite tản-van ou prose, une partie des textes est empruntée aux auteurs écrivant en sino-annamite. L’autre partie, plus importante, est tirée des auteurs modernes.

II. Tableau d’histoire littéraire et notices sur les auteurs. — Les textes empruntés au même auteur sont précédés d’une notice résumant les grands traits de la vie et de l’œuvre de l’écrivain. Au commencement de l’ouvrage, on trouve un tableau d’histoire littéraire donnant, avec la division en grandes périodes, les noms et les œuvres des principaux écrivains.

III. Annotation et explication des textes. — Chaque morceau est en général accompagné:

1° d’une note préliminaire donnant les renseignements utiles à l’intelligence du texte. Pour les extraits, une analyse succincte de l’œuvre entière permet de les replacer dans l’ensemble et d’en saisir ainsi la place et l’importance relatives;

2• d’une annotation où sont expliqués les termes difficiles, particulièrement les termes sino-annamites et les allusions littéraires et historiques;

3• d’un questionnaire approprié sur le fond (idée générale, caractère littéraire dominant, plan, idées secondaires et leur enchaînement) et la forme (la langue, le style, la versification) qui aide les élèves dans la préparation du texte et fait sans cesse appel à leur esprit de recherche.

Pour chacun des genres littéraires, nous avons choisi un texte-type et nous en avons donné l’explication complète conçue suivant l’excellente méthode moderne d’explication française et constituant pour les élèves le modèle d’une étude de texte approfondie afin de bien fixer dans leur esprit la méthode générale d’explication ainsi que les procédés particuliers à chaque genre.

Tel est le travail que nous avons réalisé et qui — nous l’espérons — rendra quelque service aux maîtres et aux élèves de nos écoles comme à tous ceux qui s’intéressent à l’étude de la langue et de la littérature annamite^[1]. Comme c’est le premier essai de ce genre, nous ne manquerons de solliciter l’indulgence de nos lecteurs pour les imperfections inévitables qu’ils rencontreront dans notre ouvrage. Nous serons très heureux de recevoir leurs suggestions et leurs conseils et nous nous ferons un agréable devoir d’en tenir compte pour la revision et l’amélioration de notre ouvrage dans les éditions postérieures.

BIÊN-TẬP ĐẠI-Ý

Trong chương-trình các trường sư-phạm và cao-đẳng tiểu-học bản-sứ có một khoa giảng quốc-văn, mà đã gọi là giảng văn thì phải có bài có sách. Hiện nay quyển sách quốc-văn độc-bản dùng trong các trường ấy không có. Bởi vậy chúng tôi soạn ra quyển này để hiến các bực giáo-sư và các học-sinh dùng.

Đại-ý biên-tập quyển (cuốn) này như sau:

I. Sự chọn bài. — Chúng tôi theo đúng chương-trình nhà nước lựa trong các thơ văn cổ kim lấy những bài hay, có bổ-ích về sự giảng-cứu quốc-văn và thích hợp với trình-độ học-trò các trường ấy. Chia ra từng mục theo các thể văn. Về thể văn vần có trích lục đủ cả các lối như thơ, phú, hát nói, văn tế, bài tuồng, v. v.; trên các bài về một lối nào có tóm tắt những phép tắc về lối ấy. Còn văn xuôi thì chia làm hai phần: phần trên trích-lục các bài văn cổ nguyên viết bằng chữ nho phiên-dịch ra để học-trò được biết qua cái tinh-thần hán-học ở nước ta; phần dưới quan-trọng hơn trích-lục các bài văn kim đủ các lối: nghị-luận, ký-sự, tả cảnh, tiểu-thuyết v. v. để học trò được thiệp-liệp các thể văn thiết-dụng đời nay.

II. Hán-Việt văn-biểu và tác-giả tiểu-truyện — Muốn lĩnh thụ ý-tưởng cùng văn-pháp một bài thơ hoặc một đoạn văn, tất phải biết qua lịch-sử của tác-giả cùng cái địa-vị của tác-giả trong văn-học giới nước nhà. Bởi vậy trên đầu các bài thơ văn của một nhà nào chúng tôi có kê-cứu soạn thành một thiên tiểu-truyện kể qua sự-trạng cùng công trước-tác của nhà ấy. Trên đầu sách lại có chép một thiên Hán-Việt văn-biểu kể rõ các thời-kỳ trong văn-học lịch-sử nước ta và tên các văn-gia cùng các sách vở của các nhà ấy trước thuật ra.

III. Sự giảng nghĩa. — 1º Mỗi bài thường có một đoạn tiểu dẫn kể qua tình tiết nhân đấy tác-giả làm ra bài ấy để giúp về việc giảng nghĩa. Bài nào trích trong một quyển ra lại có nói qua đại-ý và tóm tắt các chi-tiết quyển ấy để rõ mối liên-lạc của đoạn ấy với toàn thiên thế nào.

2• Trong bài có những chữ nào khó nghĩa hoặc có điển-tích gì đều chú-thích rõ ràng để đỡ công tra-cứu của ông thầy cùng học trò.

3• Mỗi bài thường có đặt sẵn câu hỏi về ý-tưởng và lời-văn để giúp cho ông thầy giảng nghĩa và học-trò nghiên-cứu trước.

Chúng tôi lựa chọn trong mỗi thể văn lấy một vài bài đặc-sắc soạn sẵn bài giảng nghĩa để làm mẫu, không dám tự phụ rằng các bài ấy đã hoàn-toàn, song gọi là phỏng theo lối bình-giảng Âu-Tây để giúp các giáo-sư và học-sinh châm chước đó mà biến hóa đặt để thêm ra.

Chúng tôi cũng tự biết rằng việc làm ra đây còn nhiều điều khuyết-điểm, dám mong các bậc cao-minh xem quyển (cuốn) sách này chỉ bảo cho các chỗ sai lầm, điều nên sửa đổi, để giúp vào sự luyện tập quốc-văn của bọn tân-tiến và việc giáo-dục của bọn thiếu-niên nước nhà thì thật là hân-hạnh cho chúng tôi lắm. Đó là một điều kỳ-vọng lớn của chúng tôi khi soạn quyển sách này vậy.

Lời dặn:

1º — Trong các bài thơ văn có bản nào chép khác đều có chua thêm nếu khác có một chữ thì chua ngay bên cạnh ở giữa hai nét ngoặc ( ), nếu khác nhiều chữ thì đánh số chua xuống dưới trang.

2º — Các tiếng Trung, Nam kỳ nếu gặp ở các bài thơ văn thì chua xuống dưới trang; nếu ở các đoạn khác như tiểu-dẫn, chú-thích, v. v. thì chua ngay bên cạnh mà in chữ nghiêng.

I. — THỜI-KỲ THỨ NHẤT

TRIỆU — NỘI THUỘC — NGÔ — ĐINH — LÊ — LÝ SƠ
(tự thế-kỷ thứ II tr. T. C. đến giữa thế-kỷ thứ XI)

Thời-kỳ này là thời-kỳ hán-học truyền sang nước ta.

1. HỒI THỨ NHẤT: nội-thuộc hán (tự thế-kỷ thứ I tr. T. C. đến cuối thế-kỷ thứ II s. T. C.).

Trong hồi này hán-học truyền sang ta:

a) Nhờ các ông lương-lại Tàu: Nhâm-Diên, Tích-Quang, Sĩ-Nhiếp.

b) Nhờ mấy người nước ta sang du-học Tàu: Trương-Trọng, Lý-Tiến, Lý-Cầm.

2. HỒI THỨ HAI: bắc thuộc (tự đời Tam-Quốc về sau). — Ngô — Đinh — Lê — Lý sơ (tự đầu th. k. thứ III đến giữa th. k. thứ XI).

Trong hồi này hán-học truyền sang ta nhờ phật học, vì đạo phật bấy giờ rất thịnh.

Mấy ông sư vừa thâm phật-học vừa thâm hán-học: Vô-Ngại, Phụng-Định, Duy-Dám (nội-thuộc). — Thuận, Ngô-chân-Lưu (Đinh).

II. — THỜI-KỲ THỨ HAI

LÝ — TRẦN
(tự giữa th. k. thứ XI đến th. k. thứ XIV)

Trong thời-kỳ này trên triều-đình mới định phép học phép thi, chọn người khoa-mục bổ làm quan, dưới sĩ-phu nô nức học tập, nên nhân-tài xuất-thân ở hán-học đã nhiều và đã có các văn-gia trước-thuật. Vì thế mà hán-học được cùng với phật-học cùng tiến, rồi dần-dần át cả đạo phật.

Lý Thánh-Tôn

(1054-1072): lập văn-miếu ở Thăng-Long;

Lý Nhân-Tôn

1075: mở khoa thi minh kinh bác học;

1076: lập quốc-tử-giám;

Trần Thái-Tôn

1232: mở khoa thi thái-học-sinh;

1253: lập quốc-học-viện;

Trần Anh-Tôn

1333: định lại phép thi;

Nhân-tài đời Lý

{

Lý-thường-Kiệt

李常傑

Tô-hiến-Thành

蘇憲誠

Nhân-tài đời Trần

{

Trần-quốc-Tuấn

陳國峻

{

Binh thư yếu lược

兵 書 要 略

Hịch tướng-sĩ văn

檄 將 士 文 *^[2]

Trần-quang-Khải

陳光啓

Phạm-ngũ-Lão

范五老

Đặng-Dung

鄧 容

Danh-nho đời Trần

{

Mạc-đĩnh-Chi

莫 挺 之

:

Ngọc tỉnh liên phú

玉 井 蓮 賦^[3]

Trương-hán-Siêu

張 漢 超

{

Linh-tế tháp ký

靈 濟 塔 記.^[4]

Quan-nghiêm tự ký

關 嚴 寺 記

Chu-văn-An

朱 文 安

{

Thất trảm sớ

七 斬 疏

Tứ thư thuyết ước

四 書 說 約^[5]

Nguyễn-cảnh-Tuân

阮 景 遵

:

Vạn ngôn thư

萬 言 書

Thi-gia đời Trần

{

Thái-Tôn

太 宗

{

Ngự chế thi tập

御 製 詩 集^[6]

ThánhTôn

聖 宗

Nhân-Tôn

仁 宗

Minh-Tôn

明 宗

Nghệ-Tôn

藝 宗

Nguyễn-trung-Ngạn

阮 忠 彥

{

Tiều-ẩn thi

樵 隱 詩^[7]

Giới-hiên thi tập

介 軒 詩 集^[8]

Nguyễn-phi-Khanh

阮 飛 卿

:

Nhị-khê thi tập

蕊 溪 詩 集^[9]

v. . v

Sử-gia đời Trần

{

Lê-văn-Hưu

黎 文 休

:

Đại-Việt sử-ký

大 越 史 記^[10]

Hồ-tôn-Thốc

胡 尊 鷟

{

Nam-Việt thế chí

南 越 世 誌^[11]

Việt-sử cương mục

越 史 綱 目^[12]

Lê Tắc

黎 崱

:

An-nam chí lược

安 南 誌 略^[13]

III. — THỜI KỲ THỨ BA

LÊ, NGUYỄN
(Tự thế-kỷ thứ XV đến thế-kỷ thứ XIX)

Trong thời kỳ này Hán-học có hai điều đặc-sắc:

a) Hán-học thịnh mà phật-học suy.

b) Học đạo-lý thiền ra học từ-chương.

1º — Đời Hậu-Lê. — Phụ nhà Mạc và các chúa Nguyễn

Lê Thái-tổ (1428 - 1433): lập Quốc-tử giám, mở nhà học và đặt các giáo-chức ở các phủ lộ.

1429: đặt khoa minh-kinh để chọn nhân-tài.

Lê Thái-tôn: định lệ thi hương thi hội.

1442: mở khoa thi tiến-sĩ.

Lê Thánh-tôn: đặt một hội văn-học là Tao-đàn nhị thập bát tú 騷 壇 二 十 八 宿.

1484: dựng bia tiến-sĩ.

Thi-gia

{

Lê Thánh-Tôn

黎 聖 宗

{

Thi tập^[7]

Thân chinh ký sự

親 征 記 事

Nguyễn-bỉnh-Khiêm

阮 秉 謙

:

Bạch-vân thi tập

白 雲 詩 集

Văn-gia

{

Nguyễn-Trãi

阮 廌

{

Quân trung từ mệnh

軍 中 詞 命

Bình Ngô đại cáo *

平 吳 大 誥

An-nam Vũ-cống

安 南 禹 貢

Ức-trai toàn tập

抑 齋 全 集

Thân-nhân-Trung

申 仁 忠

{

Thiên-nam dư hạ tập

天 南 餘 暇 集^[8] *

Đỗ-Nhuận

杜 潤

Lê quý-Đôn

黎 貴 惇

{

Vân-đài loại ngữ

雲 臺 類 語

Thánh mô hiền phạm

聖 謨 賢 範

Hoàng Việt văn hải

皇 越 文 海

Kiến văn tiểu lục

見 聞 小 錄

Thượng-kinh phong vật chí,

上 京 風 物 誌 v. v.

Nguyễn-Dư

阮 嶼:

Truyền kỳ man lục

傳 奇 漫 錄^[9]

Vũ-Quỳnh

武 瓊:

Lĩnh-nam trích quái

嶺 南 摘 怪

Bùi-huy-Bích

裴 輝 壁

:

Lữ trung tạp thuyết

旅 中 雜 說^[10]

Sử-gia

{

Phan-phu-Tiên

潘 孚 先:

Đại-Việt sử ký tục biên

大越史記續編

Ngô-sĩ-Liên

吳 士 連:

Đại-Việt sử-ký toàn thư

大越史記全書

Vũ-Quỳnh

武 瓊:

Đại-Việt thông giám

大越通鑑

Lê-Tung

黎 嵩:

Đại việt thông giám tổng luận

大越通鑑總論

Phạm-công-Trứ

范 公 著:

Việt-sử toàn thư

越史全書

Lê-Hy

黎 僖

{

Quốc-sử thực lục

國 史 實 錄

Nguyễn-quý-Đức

阮 貴 德

Nguyễn-Hoàn

阮 完

{

Quốc-sử tục biên

國 史 續 編

Lê-quý-Đôn

黎 貴 惇

Ngô-Sĩ

吳 仕

Nguyễn-Du

阮 攸

Lê-quý-Đôn

黎 貴 惇:

Đại-Việt thông sử

大 越 通 史^[11]

2º — Nguyễn triều

Gia-Long

(1802-1820):

lập văn-miếu và Quốc-tử-giám ở kinh-đô

1803:

đặt đốc-học ở các trấn;

1807:

mở khoa thi hương.

Minh-Mệnh:

1822:

mở khoa thi hội;

1832:

đổi lại phép thi;

đặt Quốc-sử quán.

Tự-Đức

(1847-1883):

mở hai khoa thi: nhã-sĩ khoa và bác-sĩ khoa

đặt khai-kinh diên và tập-hiền viện.

Thi-gia

{

Minh-Mệnh

明 命

{

Ngự chế thi tập 御 製 詩 集

Ngự chế tiễu bình Nam-kỳ tặc khấu thi tập

御 製 勦 平 南 圻 賊 寇 詩 集

Thiệu-Trị

紹 治

{

Ngự đề danh thắng đồ hội thi tập

御 題 名 勝 圖 繪 詩 集

Ngự chế Bắc tuần thi tập

御 製 北 巡 詩 集

Ngự chế vũ công thi tập

御 製 武 功 詩 集

Tự-Đức

嗣 德

{

Ngự chế Việt-sử tổng vịnh

御 製 越 史 總 詠

Tùng-thiện-vương

:

thi tập

Tuy-lý-vương

綏 理 王: thi tập

Thi-gia

{

Phạm-quí-Thích

范 貴 適

Thảo-đường thi tập

草 堂 詩 集^[12]

Nguyễn-Du

阮 攸

Bắc hành thi tập

北 行 詩 集

Trịnh-hoài-Đức

鄭 懷 德

Cấn trai thi tập

Nguyễn-văn-Siêu

阮 文 超

Phương-đình thi văn tập

方 亭 詩 文 集

Cao-bá-Quát

高 伯 适

Cao Chu-thần thi tập

高 周 臣 詩 集^[13]

Phạm-hữu-Nghi

范 有 儀

Đạm-trai thi tập

Phạm-phú-Thứ

范 富 庶

Gia-viên thi văn tập

Đỗ-đăng-Đệ

Tùng-đường di thảo

Nhữ-bá-Sĩ

{

Đạm-trai thi văn tập

Vịnh Việt-sử

Nguyễn-văn-Giao

Quất-lâm thi văn

v. v.

Văn-gia

{

Phạm-đình-Hổ

范 廷 琥

{

Vũ trung tùy bút

雨 中 隨 筆^[14]

Kiền khôn nhất lãm

乾 坤 一 覽

Hi kinh trắc lãi

羲 經 測 蠡

Phạm-đình-Hổ

}

Tang thương ngẫu lục

桑 滄 偶 錄

Nguyễn-Án

阮 案

Trần-đình-Túc

陳 廷 肅

:

Tiêu sơn toàn tập

Phan-thanh-Giản

潘 清 簡

:

Lương khế tập

Nguyễn-đức-Đạt

阮 德 達

:

Khảo cổ ức thuyết

Sử-chí

{

Quốc-sử-quán

國 史 舘

{

Khâm-định Việt-sử thông-giám cương mục

欽 定 越 史 通 鑑 綱 目

Thực lục

實 錄

{

tiền biên

前 編

chính biên

正 編

Đại-Nam liệt truyện

{

tiền biên

前 編^[15]

大 南 列 傳

chính biên

正 編^[16]

Sử-chí

{

Phan-huy-Chú

潘 輝 注

:

Lịch triều hiến chương^[17]

歷 朝 憲 章

Phạm-đình-Hổ

范 廷 琥

:

An-nam chí

安 南 誌

Trịnh-hoài-Đức

鄭 懷 德

:

Gia-định thông-chí

嘉 定 通 誌^[18]

Lê-quang-Định

黎 光 定

{

Nhất thống địa-dư chí

一 統 地 輿 誌

Cao-xuân-Dục

高 春 育

{

Đại-Nam nhất thống chí^[19]

大 南 一 統 誌

I. — PHÔI-THAI THỜI-ĐẠI

ĐỜI TRẦN

Hàn-Thuyên 韓 詮: Văn-tế cá sấu

Nguyễn-sĩ-Cố

阮 士 固

Trần-khánh-Dư

陳 慶 餘:

Thơ bán than *

II. — PHÁT-ĐẠT THỜI-ĐẠI

HẬU-LÊ

Thơ

{

Lê Thánh-Tôn

黎 聖 宗:

Thi tập *

Vô danh

Hồng-đức quốc-âm thi-tập

洪 德 國 音 詩 集

Nguyễn-bỉnh-Khiêm

阮 秉 謙:

Bạch-vân thi-tập^[19] *

白 雲 詩 集

Ôn-như-hầu

温 如 侯 (?):

Thi-tập

Phạm-Thấu

范 凑:

Thơ hoài cổ *

Nguyễn-hữu-Chỉnh

阮 有 整

{

Thơ tràng pháo *

Ngôn ẩn thi-tập^[20]

Văn

{

Lê-quý-Đôn

黎 貴 惇

{

Kinh-nghĩa: Tất kính tất giới, vô vi phu tử *

Văn-sách: Lấy chồng cho đáng tấm chồng *

Nguyễn-bá-Lân

阮 伯 鄰

:

Trương-lưu-hầu phú^[21]

Nguyễn-đình-Tố

阮 廷 素

:

Tiến-sĩ tán^[22]

Trương-vĩnh-Hầu

張 永 侯

:

Tây-hồ phú^[23]

Nguyễn-hữu-Chỉnh

阮 有 整

:

Quách-tử-Nghi phú

Ca khúc

{

Nguyễn-Trãi

阮 廌:

Gia-huấn ca *

家 訓 歌

Nguyễn-thị-Điểm

阮 氏 點

:

Chinh-phụ ngâm *

征 婦 吟^[24]

Ôn-như-Hầu (?)

温 如 侯

:

Cung oán ngâm khúc *

宮 怨 吟 曲

NAM TRIỀU (Các chúa Nguyễn)

Đào-duy-Từ

陶 惟 慈

:

Ngọa-long ngâm

Nguyễn-cư-Trinh

阮 居 貞

:

Sãi vãi^[25]

Hoàng-Quang

黃 光:

Hoài-nam khúc

懷 南 曲^[26]

III. — TOÀN THỊNH THỜI-ĐẠI

ĐỜI NGUYỄN

Thơ văn

{

Đặng-đức-Siêu

鄧 德 超

:

Văn tế Vũ-Tính và Ngô-tòng-Chu *

Trần-Hựu

陳 宥:

Điểm mê khúc

點 迷 曲

Vô danh:

Tố-khuất

訴 屈

Tuy-lý-vương

綏理王

:

Thi-văn tập *

Hồ-xuân-Hương

胡 春 香

:

Xuân-Hương thi-tập *

Lý-văn-Phức

李 文 馥

:

Khắc-trai thi-văn tập

克齋詩文集

Nguyễn-công-Trứ

阮 公 著

:

Thi-văn tập *

Bà huyện Thanh-Quan:

Thi-tập

Nguyễn-Khuyến

阮 勸:

Quế-sơn thi-văn tập *

桂山詩文集

Dương-Khuê

楊 珪:

Thi văn tập *

Chu-mạnh-Trinh

朱 孟 貞

{

Thanh tâm tài-nhân thi-tập *

Hương-sơn nhật trình ca

Trần-tế-Xương

陳 濟 昌

:

Thi-văn tập *

Tôn-thọ Tường:

Thi tập *

Truyện

{

Nguyễn-Du

阮 攸:

Truyện Thúy-Kiều *

翠 翹 傳

Nguyễn-huy-Tự

阮 輝 似:

}

Hoa-tiên *

花 箋

Nguyễn-Thiện

阮 僐

Lý-văn-Phức

李 文 馥

{

Phụ châm tiện lãm

婦 箴 便 覽

Nhị thập tứ hiếu *

二 十 四 孝

Nguyễn-đình-Chiểu

阮 廷 炤

:

Lục-vân-Tiên *

陸 雲 仙

Quốc sử quán

國 史 舘

:

Nam-sử diễn ca *

南 史 演 歌

Vô danh

{

Quan-âm Thị-Kính *

觀 音 氏 敬

Bích-câu kỳ ngộ

碧 溝 奇 遇

Nhị-độ-mai

二 度 梅

Nữ tú-tài

女 秀 才

Phan Trần truyện

潘 陳 傳

HỒI THỨ I. — Chữ Quốc-ngữ phổ-cập trong dân gian

Chữ Quốc-ngữ là một lối chữ viết tiếng ta bằng vần tây của các cố-đạo, thứ nhất là các giáo-sĩ Pháp: Alexandre de Rhodes, Bá-đa-Lộc (Evêque d’Adran) đặt ra vào khoảng từ thế-kỷ thứ XV đến XVII, cốt để dịch các sách đạo cho con chiên xem. Sau nhờ trên Nhà-nước đem thứ chữ ấy dạy trong các trường, dưới các cố-đạo và các bực học-giả như các ông Trương-vĩnh-Ký, Paulus Của soạn dịch các sách phổ-thông giáo-khoa cùng các hàng sách, các nhà in đem phiên dịch các truyện nôm cũ của ta và các tiểu-thuyết Tàu, nên dần dần chữ Quốc-ngữ phổ-cập trong dân-gian.

HỒI THỨ II. — Nền Quốc-văn mới đương thành-lập

Khi các nhà tân-học cựu-học đều hiểu rằng phải lấy quốc-văn làm trọng, mới nhóm lên cái phong-trào chấn-hưng quốc-văn.

Trước có các báo chí quốc-ngữ xuất bản như Đồng-văn nhật-báo, Đăng-cổ tùng-báo, Đông-dương tạp-chí, Trung-Bắc tân-văn, Lục-tỉnh tân-văn, Nam-phong tạp-chí, Đại-Việt tạp-chí v. v., sau đến các nhà trước-thuật soạn dịch các sách vở văn thơ càng ngày càng nhiều.

Nền quốc-văn mới có hai đặc-tính:

1• Vẫn chịu ảnh-hưởng của văn tàu, lại chịu cả ảnh-hưởng của văn tây;

2• Mới phát-hiện ra lối văn xuôi dùng để tự-thuật, nghị-luận.

Nền quốc-văn mới ấy vừa nhóm thành cũng đã có vẻ khởi sắc, khiến cho ta có thể hi-vọng ở cái tiền-đồ quốc-văn được.

THƠ

PHÉP-TẮC VỀ LỐI THƠ

Thể-cách văn-chương. — Văn-chương ta có nhiều thể-cách, mỗi thể-cách có phép-tắc riêng. Trước hết nên chia ra làm hai loại lớn: lối có vần và lối không vần.

Trong các lối có vần thì thơ là lối quan-trọng nhất.

Thế nào gọi là thơ? — Thơ là một lối văn có vần (assonance); kể thơ có nhiều lối mà thông-dụng nhất là lối thơ thất-ngôn và lối thơ ngũ-ngôn. Hai lối thơ này có số câu nhất-định, mỗi câu có số chữ nhất-định (mesure), có điệu riêng (rythme), lại phải đối nữa (parallélisme).

§ 1. — Luật thơ

Số chữ. — Ngũ-ngôn mỗi câu 5 chữ; thất-ngôn mỗi câu 7 chữ.

Số câu. — Hoặc thất-ngôn hoặc ngũ-ngôn, gọi là thơ tứ-tuyệt thì mỗi bài 4 câu; gọi là thơ bát-cú thì mỗi bài 8 câu; còn thất-ngôn dài hơn 8 câu, ngũ-ngôn dài hơn 16 câu thì gọi là tràng-thiên hoặc gọi là hành^[21].

Làm theo lối thơ nào thì phải đặt đúng số câu và số chữ của lối thơ ấy.

Vần. — a) Vần là gì? Tức là những tiếng đồng âm (identité du son) đứng cuối câu thơ. — Nếu theo vần quốc-ngữ thì những tiếng nào cùng một âm (même son voyelle), hoặc âm bằng, hoặc âm trắc tùy theo lối thơ vần bằng, hoặc vần trắc, không cứ dấu khác nhau đều cùng một vần: như thiên, liên, tiền, biền, cùng một vần; tải, lại, bãi, phái, cùng một vần.

Làm thơ phải hiệp vận cho đúng, nếu trái lệ ấy như nay mà đi với ta hoặc tôi là lạc-vận không được. Nếu vần hơi sai nhau một tí như tai với ngay hoặc ngươi là cưỡng-áp (ép gượng) cũng không được.

b) Trong một bài thơ những câu nào phải có vần? Lệ cứ câu đầu và các câu chẵn phải có vần. Vậy trong bài thơ 4 câu có 3 vần (câu 1, 2 và 4), thơ 8 câu có 5 vần (1, 2, 4, 6 và 8). Song lối thơ ngũ-ngôn nếu hai câu đầu đối nhau thì câu đầu không phải vần nữa. — Lối thơ tràng-thiên cũng cứ theo lệ ấy mà đặt dài ra; có khi cả một bài dùng nguyên một vần, hoặc cứ bốn câu, hay tám câu lại đổi dùng vần khác cũng được.

Điệu thơ. — Điệu thơ là cách sắp đặt các tiếng trong câu thơ sao cho êm tai dễ đọc. Tiếng ta có tiếng bằng có tiếng trắc. Muốn phân-biệt tiếng nào là bằng, tiếng nào là trắc, phải biết cách đánh vần.

a) Cách đánh vần. — Như muốn biết tiếng tâm là bằng hay trắc thì phải nói tầm tâm bằng, tấm tẩm (hay tậm) trắc: thế tiếng tâm là bằng. Cách ấy tức là cách đánh vần của các cụ ta ngày xưa. Tập nói thế nhiều lần cho quen, làm thành nhập-tâm, hễ đọc một tiếng lên biết ngay là bằng hay trắc. — Nay theo lối viết chữ quốc-ngữ thì những tiếng gì phải đánh dấu (`) hoặc không phải đánh dấu (bình-thanh) là bằng, mà những tiếng gì phải đánh các dấu (´), (?), (~) (.) là trắc cả.

b) Các điệu thơ. — Bài thơ nào các tiếng trong một câu sắp đặt theo điệu bằng trắc gọi là thơ Đường-luật (vì tự đời nhà Đường bên Tàu đặt ra). Còn bài nào không theo điệu bằng trắc gọi là thơ cổ-thể^[22] hoặc cổ-phong (lối cổ: có trước đời nhà Đường).

Đường-luật lại chia làm hai thể: thể bằng hoặc luật bằng là thể thơ bắt đầu hai tiếng bằng; thể trắc hoặc luật trắc là thể thơ bắt đầu hai tiếng trắc.

c) Các thể bằng trắc. — Nay lấy chữ b thay tiếng bằng chữ t thay tiếng trắc, chữ v thay tiếng vần mà kể các cách sắp đặt tiếng bằng tiếng trắc trong các thể thơ như vầy:

I — THỂ BẰNG VẦN BẰNG

(Vần bằng nghĩa là các tiếng vần đều đặt tiếng bằng cả).

1• Ngũ-ngôn (bát cú)
b
b
t
t
v
t
t
t
b
v
t
t
b
b
t
b
b
t
t
v
b
b
b
t
t
t
t
t
b
v
t
t
b
b
t
b
b
t
t
v

2• Thất-ngôn (bát cú)^[23]
b
b
t
t
t
b
v
t
t
b
b
t
t
v
t
t
b
b
b
t
t
b
b
t
t
t
b
v
b
b
t
t
b
b
t
t
t
b
b
t
t
v
t
t
b
b
b
t
t
b
b
t
t
t
b
v

THỂ TRẮC VẦN BẰNG

1• Ngũ-ngôn (bát cú)
t
t
t
b
v
b
b
t
t
v
b
b
b
t
t
t
t
t
b
v
t
t
b
b
t
b
b
t
t
v
b
b
b
t
t
t
t
t
b
v

2• Thất-ngôn (bát cú)^[24]
t
t
b
b
t
t
v
b
b
t
t
t
b
v
b
b
t
t
b
b
t
t
t
b
b
t
t
v
t
t
b
b
b
t
t
b
b
t
t
t
b
v
b
b
t
t
b
b
t
t
t
b
b
t
t
v

III — THỂ BẰNG VẦN TRẮC
Ngũ-ngôn (bát cú)
b
b
b
t
v
t
t
b
b
v
t
t
t
b
b
b
b
b
t
v
b
b
t
t
b
t
t
b
b
v
t
t
t
b
b
b
b
b
t
v

IV — THỂ TRẮC VẦN TRẮC
Thất-ngôn (bát cú)
t
t
b
b
b
t
v
b
b
t
t
b
b
v
b
b
t
t
t
b
b
t
t
b
b
b
t
v
t
t
b
b
t
t
b
b
b
t
t
b
b
v
b
b
t
t
t
b
b
t
t
b
b
b
t
v

(Vần trắc là các chữ vần phải đặt tiếng trắc cả)

Muốn làm thơ tứ tuyệt^[25] cũng cứ theo cách sắp đặt 4 câu đầu trong các thể trên này.

Luật bằng luật trắc tuy rằng như vậy, song trong câu thơ thất-ngôn chữ thứ 1 và thứ 3 không cần phải đúng điệu bằng trắc; tức gọi là nhất tam bất luận (chữ thứ nhất thứ ba không kể); một đôi khi chữ thứ 5 không đúng luật cũng được; tức gọi là ngũ bất luận. Còn thơ ngũ-ngôn thì chỉ chữ thứ nhất được sai điệu thôi — Song chữ thứ nhất trong thơ ngũ-ngôn và chữ thứ ba trong thơ thất-ngôn đáng trắc mà đặt bằng thì được, chớ đáng bằng mà đặt trắc thì gọi là khổ đọc (khó đọc) không được.

Thơ ngũ-ngôn chữ thứ hai và thứ năm, thơ thất-ngôn chữ thứ tư và thứ bảy không được chùng một âm, nếu chùng âm là phạm phải tội phong-yêu hạc tất (lưng ong gối hạc) không được.

Làm thơ sai điệu bằng trắc gọi là thất-luật (sai luật) — Câu tiếp theo đáng đặt bằng bằng mà đặt trắc trắc, hoặc đáng đặt trắc trắc mà đặt bằng bằng gọi là thất-niêm (điệu không dính nhau) đều là hỏng cả.

Đối. — Cái đặc-sắc của thơ ta và thơ Tàu là phép đối. Thơ các nước Âu-châu (Pháp, Anh, Nga, Đức, v. v.) không có phép ấy.

a) Thế nào là đối? — Đối vừa phải đối ý vừa phải đối chữ.

Đối ý là chọn hai ý tưởng sóng nhau mà đặt ngang nhau. Như trong bài « Qua đèo Ngang tức cảnh » của Bà huyện Thanh-Quan, (tr. 16) muốn tả cảnh núi non thì lấy hai ý này đối với nhau: 1• mấy người kiếm củi lom khom ở dưới núi; 2• vài nóc nhà lác đác ở bên sông.

Ý đã đối, lại phải tìm chữ sóng nhau mà đối Trong một câu, ta thường chia ra làm chữ nặng chữ nhẹ: như trời cao, đất thấp, thì chữ trời chữ đất là nặng mà chữ cao chữ thấp là nhẹ; cao lắm, thấp vừa, thì hai chữ cao, thấp lại là nặng mà hai chữ lắm, vừa lại là nhẹ. Đối tức là lấy chữ nặng đặt sóng với chữ nặng, chữ nhẹ đặt sóng với chữ nhẹ. Song cách phân-biệt ấy không được rõ-ràng lắm. Nay nếu theo văn-phạm Âu-Tây mà phân các tiếng ra thành từng loại-mục (espèce de mots) thời đối chữ tức là chọn hai tiếng cùng một loại-mục mà đặt ngang nhau, như hai chữ danh-từ (noms), hình-dung từ (adjectifs), động-từ (verbes), v. v.: tỉ dụ sông đối với núi, lác-đác với lom-khom, luyến chúa với thương nhà, v. v. Nếu có đặt chữ nho thì phải chữ nho đối với chữ nho: như hồn thu-thảo đối với bóng tịch-dương.

b) Trong bài thơ những câu nào phải đối? — Trong bài thơ bát-cú, trừ hai câu đầu, hai câu cuối, còn bốn câu giữa cứ hai câu đối nhau: 3 với 4, 5 với 6. — Lối thơ tràng-thiên cũng cứ theo thế mà đặt dài ra. — Còn thơ tứ-tuyệt thì hoặc hai câu đầu đối nhau, hoặc hai câu cuối đối nhau, hoặc cả 4 câu đối nhau, hoặc cả 4 câu không đối cũng được; song cả bốn câu không đối thì phải đặt cho xuốt một hơi mới được.

§ 2. — Các lối thơ

Các lối chính thức. — a) Như trên đã nói, theo số chữ thì có hai lối thơ: 1• ngũ-ngôn (5 chữ); 2• thất-ngôn (7 chữ).

b) Theo số câu thì có ba lối thơ: 1• tứ-tuyệt (4 câu); 2• bát-cú (8 câu); 3• tràng-thiên (dài hơn khổ thường)

c) Theo điệu thì có lối thơ cổ-thể (không theo điệu bằng trắc) và thơ Đường-luật (có theo điệu bằng trắc). — Đường-luật lại chia ra làm thể bằng (bắt đầu hai chữ bằng bằng) và thể trắc (bắt đầu hai chữ trắc trắc); mỗi thể ấy có thể đặt vần bằng (các vần đều tiếng bằng), hay vần trắc (các vần đều tiếng trắc).

Các lối riêng. — Ngoại các lối chính-thức ấy thường dùng về các việc nghiêm-trang kính-cẩn (thông dụng nhất là lối thất-ngôn Đường-luật), còn có nhiều lối thơ riêng dùng để ngâm-vịnh chơi bời hoặc những người có tính hiếu-kỳ mới dùng đến, kể như sau này:

1• Thú-vĩ-ngâm^[26] (ngâm đầu đuôi) là lối thơ câu đầu câu cuối giống nhau.

2• Liên-hoàn^[27] (liền vòng) là lối có nhiều bài thơ mà cứ câu cuối bài trước đem làm câu đầu bài sau.

3• Liên-châu (liền hạt châu) là một bài thơ tràng-thiên dùng nguyên một vần mà mỗi câu mỗi hạ vần.

4• Họa-vận là bài thơ làm theo đúng vần một bài khác. Một người trước làm một bài xướng dùng những vần gì thì người làm bài họa lại phải theo hệt những vần ấy; mà trong bài họa lại phải xem ý bài xướng nói thế nào để đáp lại, hoặc bàn thêm, hoặc khen hoặc chê.

5• Liên-ngâm là trong ba bốn người ngồi chơi cứ lân lượt mỗi người ngâm một hai câu cho thành một bài thơ.

6• Thuận-nghịch-đọc hay hồi-văn là lối thơ đọc xuôi đọc ngược cũng thành câu có nghĩa cả.

7• Yết-hậu (câm đằng sau) là lối thơ bốn câu, ba câu trên đủ chữ còn câu cuối chỉ có một chữ.

8• Vĩ-tam thanh là bài thơ ba tiếng cuối câu cùng một âm với nhau.

9• Triết-hạ là bài thơ câu nào cũng bỏ lửng nhưng ý-nghĩa rõ rệt, người đọc đoán mà hiểu được.

10• Song-điệp là bài thơ mỗi câu hoặc ở đầu, hoặc ở giữa có đặt hai cặp điệp-tự (chữ lắp lại).

Đó là theo thể-cách mà chia thơ. Còn theo tình-ý thời thơ có lối tả-cảnh (tả phong-cảnh), tả tình (tả tính-tình), cảm-hứng (trông thấy một cảnh-tượng gì mà cảm động trong lòng), thuật-hoài (nói chí-ý của mình), phúng-thế (chỉ thích thói đời), thù-thế (giao thiệp với đời), vịnh-vật (tả các đồ đạc, cây cối, cầm thú v. v.), vịnh-sử (đem các nhân-vật cùng công việc trong lịch-sử ra mà bàn bạc khen chê). Cũng có bài gồm nhiều lối như vừa tả-cảnh, vừa tả-tình, cốt cách là vịnh-vật mà ngụ ý có thuật hoài.

§ 3. — Nội-dung một bài thơ

Làm thơ theo đúng luật thơ chưa đủ. Lại phải theo phép tắc đã định mà kết cấu các bộ-phận trong bài thơ.

Một bài thơ tức cũng như một bức tranh. Trong cái khung khổ ngần ấy câu, ngần ấy chữ đã nhất định, làm sao vẽ thành một bức tranh hoàn-toàn, hình dung được ngoại-cảnh của tạo-vật, hoặc nội-cảnh trong tâm giới. Bởi vậy phải sắp đặt các bộ-phận cho khéo. Có bốn bộ-phận là đề, thực, luận và kết^[28].

1• Đề thì có phá đề là câu mở bài nói lung-động cai quát cả ý-nghĩa trong bài (introduction) và thừa đề là câu nối với câu phá mà nói đến đầu bài (position du sujet).

2• Thích-thực (définition) là giải thích đầu bài cho rõ ràng. Nếu là thơ tả cảnh thì chọn các cảnh-tượng xinh đẹp đặc-sắc mà mô-tả ra; nếu là thơ tả tình thì đem các tình tự mà giãi bày ra; nếu là thơ vịnh-sử thì lấy công trạng đức-hạnh của người mình muốn vịnh mà kể ra.

3• Luận (commentaire) là bàn bạc. Phải đem ý đầu bài mà bàn rộng ra. Như tả cảnh thì nói cảnh ấy xinh đẹp thế nào, cảm súc người ta thế nào; vịnh sử thì hoặc khen hoặc chê, hoặc so sánh người ấy việc ấy với người khác việc khác.

4• Kết (conclusion) là tóm ý nghĩa cả bài mà kết lại cho mạnh mẽ, dắn dỏi.

Trong bài thơ tứ-tuyệt chỉ phải làm một câu đề, một câu thực, một câu luận và một câu kết. Trong bài thơ bát-cú thì phải một câu phá, một câu thừa, hai câu thực và hai câu luận đều đối sóng nhau; sau cùng đến hai câu kết không phải đối nữa.

Đó là nói đại khái, chứ mỗi bài mỗi khác, mỗi người mỗi ý, tùy người làm thơ châm chước. Vả chăng làm thơ cũng như làm các lối văn khác, không phải cứ làm đúng luật hợp phép là thành được thơ văn hay. Cái hay là ở như người làm thơ làm văn. Thuộc luật thơ chỉ làm một người thợ thơ (versificateur) chưa thể làm được một nhà thi-sĩ (poète) vậy.

LÊ THÁNH-TÔN 黎 聖 宗

Vua Thánh-tôn là một ông anh-quân đời nhà Lê. Ngài trị vì từ năm 1460 đến năm 1497. Trong đời ngài, không những ngài sửa sang việc chánh-trị, ngài lại lưu tâm đến việc văn-học lắm. Ngài họp 28 người văn-thần thành một hội văn-học gọi là « Tao đàn nhị thập bát tú » mà ngài tự làm đại-nguyên-súy (soái)• Ngài soạn nhiều thơ văn chép trong bộ Thiên-nam dư hạ tập.

Ngài lại tự làm 9 bài thơ để tựa vào khúc hát gọi (kêu) là Quỳnh-uyển cửu ca. Ngài cũng ngâm vịnh nhiều thơ nôm: hoặc nhân khi ngài đi đánh nước Chiêm-thành, hoặc những lúc ngài thưởng ngoạn các thắng-cảnh.

Nay còn truyền lại được ít nhiều bài.