Tư duy sáng tạo có rèn luyện được không? Một chương trình huấn luyện một năm ở Hà Lan và kết quả PISA 2022 về tư duy sáng tạo

Nghiên cứu Đăng ngày 02/10/2026

Tác giả

Ban Biên tập IESDTD biên dịch từ Ritter và cộng sự (2020); Gelmez Burakgazi và Reiss (2025)

Lĩnh vực

Khoa học giáo dục & Đổi mới giáo dục

Từ khóa

tư duy sáng tạo, tư duy phân kỳ, huấn luyện sáng tạo, PISA 2022, linh hoạt nhận thức

Tóm tắt

Lược dịch nghiên cứu của Ritter và cộng sự (2020) về chương trình "Chu trình sáng tạo sáu bước": sinh viên nghĩ ra nhiều ý tưởng hơn, linh hoạt hơn, nhưng ý tưởng không độc đáo hơn. Kèm phân tích kết quả bài đánh giá tư duy sáng tạo PISA 2022 của Gelmez Burakgazi và Reiss (2025).

Lược dịch từ: Simone M. Ritter, Xiaojing Gu, Maurice Crijns và Peter Biekens (2020), "Fostering students' creative thinking skills by means of a one-year creativity training program", PLoS ONE, 15(3): e0229773; và Sevinc Gelmez Burakgazi và Michael J. Reiss (2025), "Exploring creative thinking skills in PISA: an ecological perspective on high-performing countries", Frontiers in Psychology, 16:1554654. Cả hai theo giấy phép CC BY 4.0. Phần gợi ý thực tiễn do Ban Biên tập bổ sung.

Sáng tạo – khả năng tạo ra ý tưởng vừa mới mẻ vừa hữu ích – thường được coi là một năng khiếu bẩm sinh. Các nhà tâm lý học theo hướng "nhận thức sáng tạo" lại cho rằng sáng tạo dựa trên những quá trình nhận thức bình thường như trí nhớ làm việc, khả năng phân loại và biến đổi đối tượng, nên có thể rèn luyện. Hai bài báo dưới đây cho thấy cả triển vọng lẫn giới hạn của nhận định này.

1. Hai kiểu tư duy trong sáng tạo

Nhóm của Ritter minh họa bằng một ví dụ trong lớp toán:

• "Ba cộng ba bằng mấy?" đòi hỏi tư duy hội tụ – tìm một đáp án đúng duy nhất.
• "Phép tính nào cho kết quả bằng sáu?" kích thích tư duy phân kỳ – có vô số đáp án: 3 + 3, 2 + 4, 12 : 2…
• "Sáu là gì?" mở rộng hơn nữa: một hình chóp tam giác, một tinh thể băng, một hình lục giác…

Các tác giả nhận xét nhà trường thường tập trung vào tư duy hội tụ; sáng tạo, khi được chú ý, thường chỉ gắn với môn nghệ thuật chứ không với môn viết hay toán. Đồng thời họ nhấn mạnh sáng tạo không xảy ra trong chân không mà dựa trên kiến thức – nhà trường vẫn là nơi xây dựng kiến thức nền đó.

2. Chương trình huấn luyện một năm (lược dịch)

Nội dung

Chương trình "Chu trình sáng tạo sáu bước" được dạy như một học phần bắt buộc 140 giờ (5 tín chỉ châu Âu) trong hai học kỳ, cho sinh viên năm nhất ngành kinh doanh tại một trường đại học ứng dụng ở Hà Lan, năm học 2017–2018. Sáu bước gồm:

1. Hiểu câu hỏi: xác định đúng vấn đề.
2. Tư duy hội tụ: suy luận logic từ A đến B.
3. Tư duy phân kỳ: liên tưởng tự do, không phê phán ý tưởng.
4. Tư duy tách rời: nhìn vấn đề với sự chú ý "thả lỏng", từ nhiều phía, với tâm thế vui chơi.
5. Dừng nghĩ: tạm gác vấn đề (đi dạo, nghe nhạc…) để tạo giai đoạn "ủ".
6. Ngủ trên vấn đề.

Bốn công cụ hỗ trợ: đơn giản hóa câu hỏi, phân biệt cái chính – cái phụ, hình dung hóa (dùng vật thật, phác họa), và gắn vấn đề với một giác quan. Sinh viên làm các loại bài tập: bài "thải độc" để chất vấn định kiến, bài luyện nhanh liên tưởng xa, và bài "nhảy" – vấn đề phức tạp có một tuần để giải.

Thiết kế đánh giá

Nghiên cứu được đăng ký trước. Năng lực sáng tạo được đo ba lần (đầu năm, sau ba tháng, cuối năm) bằng bảy bài trắc nghiệm sáng tạo đã được kiểm định, khác với bài tập trong khóa học – ví dụ nghĩ ra càng nhiều công dụng của một viên gạch càng tốt trong 3 phút, hoặc tìm một từ liên kết với ba từ cho trước. Sau khi loại những người dự dưới 2/3 số buổi theo quy tắc đăng ký trước, phân tích gồm 57 sinh viên được huấn luyện và 21 sinh viên nhóm đối chứng cùng khóa, cùng ngành.

Kết quả

Đáng chú ý: phần lớn tiến bộ xuất hiện ngay sau ba tháng và không tăng thêm ở nửa sau của năm học.

Giới hạn

• Sinh viên không được phân ngẫu nhiên vào hai nhóm; nhóm đối chứng nhỏ (21 người); người tham gia chủ yếu là người trưởng thành phương Tây.
• Các bài đo đều ngắn (vài phút), chưa phản ánh sáng tạo trong những lĩnh vực thực như khoa học, nghệ thuật, thiết kế sản phẩm.
• Chính các tác giả kết luận chương trình cần được tinh chỉnh vì chưa làm tăng tính độc đáo – yếu tố cốt lõi của sáng tạo.

Nhóm tác giả dẫn tổng quan định lượng của Scott, Leritz và Mumford (2004) cho rằng các chương trình huấn luyện định hướng nhận thức thường cho hiệu quả lớn hơn – đây là lý do họ chọn cách tiếp cận này.

3. PISA 2022 lần đầu đánh giá tư duy sáng tạo

Năm 2022, Chương trình Đánh giá Học sinh Quốc tế (PISA) của OECD lần đầu đưa tư duy sáng tạo vào làm lĩnh vực đánh giá đổi mới, đo khả năng của học sinh 15 tuổi ở 64 hệ thống giáo dục trong việc tạo ra, đánh giá và cải tiến những ý tưởng độc đáo, đa dạng. Kết quả được báo cáo trên thang 60 điểm. Mười hệ thống dẫn đầu, theo bảng tổng hợp của Gelmez Burakgazi và Reiss:

(*) Cần thận trọng khi diễn giải vì chưa đáp ứng đầy đủ chuẩn chọn mẫu của PISA.

Hai tác giả nhấn mạnh đây là nghiên cứu tương quan, không phải nghiên cứu can thiệp. Giữa các hệ thống, điểm sáng tạo tương quan rất chặt với điểm toán (R² = 0,75): nơi học sinh học tốt thường cũng làm tốt bài sáng tạo, nhưng vẫn còn khoảng 25% khác biệt không giải thích được bằng năng lực học thuật. Canada và Phần Lan đạt điểm sáng tạo cao hơn mức dự đoán theo điểm toán; ngược lại, các hệ thống của Trung Quốc tham gia đánh giá học rất giỏi toán nhưng điểm sáng tạo thấp hơn mức dự đoán. Các tác giả liên hệ khác biệt này với những yếu tố như quyền tự chủ của giáo viên, độ linh hoạt của chương trình, vị thế nghề giáo và môi trường chính sách, đồng thời cảnh báo về rủi ro khi sao chép chính sách giữa các quốc gia.

4. Tổng hợp

• Một số khía cạnh của tư duy sáng tạo, đặc biệt là sự trôi chảy và linh hoạt trong tạo ý tưởng, có thể cải thiện qua huấn luyện có hệ thống.
• Tạo ra ý tưởng thực sự độc đáo khó rèn hơn, và bằng chứng hiện có chủ yếu từ các bài đo ngắn.
• Ở cấp hệ thống, sáng tạo và kiến thức nền không đối lập nhau: nền tảng học thuật vững thường đi kèm điểm sáng tạo cao.

Gợi ý cho giáo viên Việt Nam

• Đặt câu hỏi mở trong chính môn học, không chỉ ở giờ mỹ thuật: "Có bao nhiêu cách giải?", "Phép tính nào cho kết quả này?", "Nếu thay đổi điều kiện thì sao?".
• Tách giai đoạn nghĩ ý tưởng và giai đoạn đánh giá ý tưởng: khi học sinh liệt kê ý tưởng, tạm chưa phê phán; sau đó mới cùng chọn lọc, cải tiến.
• Cho thời gian "ủ" với những bài toán mở: giao vấn đề hôm nay, thảo luận vào buổi sau.
• Không đánh đổi kiến thức nền lấy "hoạt động sáng tạo"; sáng tạo cần nguyên liệu là hiểu biết vững chắc.
• Thận trọng với các khóa "phát triển sáng tạo" quảng cáo hiệu quả lớn mà không có đánh giá độc lập.

Nguồn tham khảo

1. Ritter, S. M., Gu, X., Crijns, M., Biekens, P. (2020). Fostering students' creative thinking skills by means of a one-year creativity training program. PLoS ONE, 15(3), e0229773. Giấy phép CC BY 4.0. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0229773
2. Gelmez Burakgazi, S., Reiss, M. J. (2025). Exploring creative thinking skills in PISA: an ecological perspective on high-performing countries. Frontiers in Psychology, 16, 1554654. Giấy phép CC BY 4.0. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1554654
3. Scott, G., Leritz, L. E., Mumford, M. D. (2004). The effectiveness of creativity training: A quantitative review. Creativity Research Journal, 16(4), 361–388. https://doi.org/10.1080/10400410409534549

Trích dẫn bài viết

Ban Biên tập IESDTD biên dịch từ Ritter và cộng sự (2020); Gelmez Burakgazi và Reiss (2025) (2026). Tư duy sáng tạo có rèn luyện được không? Một chương trình huấn luyện một năm ở Hà Lan và kết quả PISA 2022 về tư duy sáng tạo. Viện Khoa học giáo dục và phát triển Công nghệ số. https://iesdtd.edu.vn/nghien-cuu/tu-duy-sang-tao-co-ren-luyen-duoc-khong