Hướng dẫn của UNESCO về AI tạo sinh trong giáo dục và nghiên cứu (2023): những điểm cốt lõi

Nghiên cứu Đăng ngày 04/10/2026

Tác giả

Ban Biên tập IESDTD biên dịch từ UNESCO (F. Miao, W. Holmes)

Lĩnh vực

Trí tuệ nhân tạo, Khoa học dữ liệu & Công nghệ số

Từ khóa

AI tạo sinh, UNESCO, chính sách giáo dục, đạo đức AI, ChatGPT

Tóm tắt

Tài liệu hướng dẫn toàn cầu đầu tiên của UNESCO về AI tạo sinh trong giáo dục, công bố tháng 9/2023: tám vấn đề gây tranh cãi, bảy bước quản lý cho chính phủ, khuyến nghị độ tuổi tối thiểu 13 và cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm.

Ngày 7/9/2023, UNESCO công bố Guidance for generative AI in education and research (Hướng dẫn về AI tạo sinh trong giáo dục và nghiên cứu), do Fengchun Miao và Wayne Holmes chủ biên. Đây là văn bản hướng dẫn mang tính toàn cầu đầu tiên của UNESCO về loại công nghệ đã lan rộng rất nhanh sau khi ChatGPT ra mắt cuối năm 2022. Theo thông cáo báo chí của UNESCO, một khảo sát với hơn 450 trường học và trường đại học cho thấy chưa đến 10% có chính sách hoặc hướng dẫn chính thức về AI tạo sinh vào thời điểm đó.

Tài liệu được phát hành theo giấy phép mở CC BY-SA 3.0 IGO và đã có bản tiếng Việt trên trang của UNESCO. Phần dưới đây lược dịch và tóm tắt những nội dung chính, tập trung vào những điểm có ý nghĩa với nhà quản lý giáo dục, giáo viên và phụ huynh.

AI tạo sinh là gì và vì sao cần thận trọng

Hướng dẫn mô tả AI tạo sinh (GenAI) là công nghệ tự động tạo ra nội dung (văn bản, hình ảnh, âm thanh, mã lệnh) dựa trên các mẫu thống kê học được từ khối dữ liệu rất lớn, phần lớn thu thập từ Internet. Với mô hình văn bản như GPT, câu lệnh của người dùng được tách thành các đơn vị nhỏ (token), mô hình dự đoán từ hoặc cụm từ có khả năng xuất hiện tiếp theo, rồi lặp lại cho đến khi hoàn thành câu trả lời.

Điểm mấu chốt mà UNESCO nhấn mạnh: văn bản do GenAI tạo ra có thể trông giống người viết và có vẻ "hiểu", nhưng thực chất công cụ không hiểu nội dung. Nó ghép các từ theo cách phổ biến trên Internet, vì vậy có thể – và thường – đưa ra khẳng định sai. Người học, giáo viên và nhà nghiên cứu cần tiếp cận mọi đầu ra một cách phê phán.

Tám vấn đề gây tranh cãi

Chương 2 của hướng dẫn liệt kê tám vấn đề và hệ quả đối với giáo dục:

Bảy bước quản lý dành cho chính phủ

Dựa trên rà soát chiến lược của các nước (tháng 4/2023), hướng dẫn đề xuất chuỗi bước để cơ quan nhà nước quản lý GenAI:

1. Tham gia các quy định chung về bảo vệ dữ liệu của quốc tế/khu vực hoặc xây dựng luật bảo vệ dữ liệu quốc gia. Tài liệu dẫn số liệu của UNCTAD: 137 trên 194 quốc gia đã có luật bảo vệ dữ liệu và quyền riêng tư.
2. Thông qua hoặc sửa đổi, và cấp kinh phí cho chiến lược AI theo cách tiếp cận toàn chính phủ. Đầu năm 2023 có khoảng 67 quốc gia đã có hoặc đang lập chiến lược AI, nhưng chưa chiến lược nào đề cập riêng AI tạo sinh.
3. Củng cố và thực thi quy định cụ thể về đạo đức AI; theo rà soát của UNESCO, chỉ khoảng hai mươi nước có quy định rõ ràng về đạo đức AI.
4. Điều chỉnh hoặc thực thi luật bản quyền đối với nội dung do AI tạo ra.
5. Xây dựng khung pháp lý riêng cho AI tạo sinh. Tính đến tháng 7/2023, theo tài liệu, Trung Quốc là nước duy nhất ban hành quy định chính thức riêng về dịch vụ GenAI (ngày 13/7/2023), yêu cầu gắn nhãn nội dung do AI tạo.
6. Nâng cao năng lực sử dụng GenAI đúng cách trong giáo dục và nghiên cứu, gồm đào tạo và bồi dưỡng liên tục cho giáo viên, nhà nghiên cứu.
7. Suy ngẫm về tác động dài hạn của GenAI đối với giáo dục và nghiên cứu thông qua đối thoại chính sách và tranh luận công khai.

Độ tuổi tối thiểu: 13

Hướng dẫn nhận định phần lớn ứng dụng GenAI được thiết kế cho người lớn và có thể gây rủi ro cho trẻ em, như tiếp xúc nội dung không phù hợp hoặc bị thao túng. Vì vậy UNESCO "khuyến nghị mạnh mẽ" giới hạn độ tuổi đối với công nghệ AI đa dụng. Văn bản viết rằng các nước cần cân nhắc và thảo luận công khai về ngưỡng tuổi phù hợp cho việc trò chuyện độc lập với nền tảng GenAI, và ngưỡng tối thiểu nên là 13 tuổi. Tài liệu cũng lưu ý nhiều ý kiến cho rằng 13 là quá thấp và đề nghị nâng lên 16; các nước cần quyết định việc người dùng tự khai tuổi còn phù hợp hay không, quy định trách nhiệm xác minh tuổi của nhà cung cấp và trách nhiệm giám sát của cha mẹ.

Trách nhiệm của từng bên

Nhà cung cấp công cụ

Hướng dẫn liệt kê mười nhóm trách nhiệm, trong đó có: dữ liệu và mô hình có nguồn gốc hợp pháp; không tạo nội dung phân biệt đối xử; minh bạch với cơ quan quản lý về nguồn và loại dữ liệu; gắn nhãn nội dung do máy tạo ra; nêu rõ đối tượng và mục đích sử dụng phù hợp; công khai giới hạn của hệ thống; có cơ chế tiếp nhận khiếu nại.

Nhà trường và cơ quan quản lý giáo dục

Các cơ sở giáo dục được khuyến nghị kiểm tra định kỳ thuật toán, dữ liệu và đầu ra của công cụ; xây dựng cơ chế thẩm định trước khi đưa vào sử dụng, bảo đảm công cụ không gây hại có thể lường trước cho trẻ em và nhóm dễ tổn thương; theo dõi tác động lâu dài lên tư duy phản biện và sáng tạo; cân nhắc áp dụng độ tuổi tối thiểu cho việc sử dụng độc lập.

Người dùng cá nhân

Giáo viên, người học, nhà nghiên cứu cần nắm điều khoản sử dụng mình đã đồng ý, dùng công cụ có trách nhiệm, không gây tổn hại danh dự và quyền hợp pháp của người khác.

Khung chính sách: tám nhóm biện pháp

Chương 4 đề xuất tám nhóm biện pháp chính sách, bổ sung cho tài liệu AI and education: Guidance for policy-makers (2022):

• Thúc đẩy hòa nhập, công bằng, đa dạng ngôn ngữ và văn hóa – trong đó có yêu cầu nhà cung cấp đưa dữ liệu bằng nhiều ngôn ngữ, đặc biệt ngôn ngữ địa phương, vào huấn luyện.
• Bảo vệ quyền tự chủ của con người: không dùng GenAI ở nơi nó tước đi cơ hội người học phát triển nhận thức qua quan sát thực tế, thí nghiệm, thảo luận và lập luận độc lập; dùng công cụ để giảm, chứ không tăng áp lực bài tập và thi cử; không chuyển trách nhiệm ra quyết định quan trọng cho máy.
• Giám sát và thẩm định hệ thống GenAI về thiên lệch, nội dung sai lệch, sự phù hợp sư phạm với lứa tuổi.
• Phát triển năng lực AI cho người học. Theo số liệu UNESCO, đầu năm 2022 chỉ khoảng 15 quốc gia đã hoặc đang xây dựng chương trình AI cho trường phổ thông được chính phủ phê duyệt.
• Bồi dưỡng giáo viên và nhà nghiên cứu. Khảo sát năm 2023 ghi nhận chỉ khoảng bảy quốc gia báo cáo đã hoặc đang xây dựng khung năng lực hoặc chương trình đào tạo về AI cho giáo viên.
• Khuyến khích sự đa dạng quan điểm: thừa nhận GenAI không bao giờ có thể là nguồn tri thức có thẩm quyền.
• Thử nghiệm các mô hình ứng dụng phù hợp với bối cảnh địa phương và tích lũy bằng chứng, thay vì chạy theo trào lưu.
• Xem xét tác động lâu dài theo cách liên ngành.

Cách tiếp cận "lấy con người làm trung tâm, phù hợp sư phạm"

Khi quyết định có dùng GenAI hay không, hướng dẫn đề xuất năm điều cần xem xét: công cụ phải giúp việc học hiệu quả hơn so với cách làm không dùng công nghệ; việc sử dụng xuất phát từ động lực bên trong của người dạy và người học; quá trình sử dụng do con người kiểm soát; lựa chọn công cụ tương xứng với độ tuổi, kết quả mong đợi và loại kiến thức; và con người chịu trách nhiệm về độ chính xác của nội dung cũng như các quyết định.

Về gian lận, hướng dẫn thừa nhận các công cụ phát hiện văn bản do AI viết hay "thủy vân" hiện có rất ít bằng chứng về hiệu quả. Giải pháp trước mắt là giữ liêm chính học thuật thông qua kiểm tra của con người; giải pháp lâu dài là thiết kế lại bài tập viết, hướng vào những gì con người làm được mà AI không làm được.

Những câu hỏi dài hạn

Chương cuối nêu những vấn đề còn bỏ ngỏ: ảnh hưởng đến tương tác giữa người với người, đến phát triển trí tuệ và tâm lý người học; bản quyền và sở hữu trí tuệ; nguy cơ người học tiếp nhận tri thức "thứ cấp" thay vì trải nghiệm trực tiếp; sự đồng nhất hóa câu trả lời; và nhu cầu suy nghĩ lại kết quả học tập, đánh giá. Hướng dẫn gợi ý bốn nhóm kết quả học tập cần thảo luận: giá trị; kiến thức và kỹ năng nền tảng (đọc viết, tính toán, khoa học cơ bản vẫn giữ vai trò then chốt); kỹ năng tư duy bậc cao; và kỹ năng nghề nghiệp để làm việc cùng AI.

Gợi ý cho nhà trường, giáo viên Việt Nam

• Xây dựng quy định nội bộ về sử dụng AI tạo sinh: ai được dùng, dùng vào việc gì, cách ghi nhận khi bài làm có hỗ trợ của AI.
• Không để học sinh dưới 13 tuổi sử dụng độc lập các nền tảng trò chuyện AI đa dụng; đọc kỹ điều khoản độ tuổi của từng công cụ.
• Trước khi đưa một công cụ vào lớp học, kiểm tra thử với nội dung chương trình Việt Nam và tiếng Việt, xem công cụ trả lời sai ở đâu, có thiên lệch gì.
• Dạy học sinh kiểm chứng thông tin do AI cung cấp, coi AI là nguồn tham khảo nhanh nhưng không đáng tin cậy tuyệt đối.
• Thiết kế lại một phần bài kiểm tra theo hướng đánh giá quá trình, trình bày trực tiếp, vận dụng vào tình huống thực tế.

Nguồn tham khảo

1. Miao, F. & Holmes, W. (2023). Guidance for generative AI in education and research. UNESCO (giấy phép CC BY-SA 3.0 IGO). https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10176438/
2. UNESCO (2023). Guidance for generative AI in education and research – trang giới thiệu và các bản dịch. https://www.unesco.org/en/articles/guidance-generative-ai-education-and-research
3. UNESCO (2023). UNESCO: Governments must quickly regulate Generative AI in schools (thông cáo báo chí, 7/9/2023). https://www.unesco.org/en/articles/unesco-governments-must-quickly-regulate-generative-ai-schools

Trích dẫn bài viết

Ban Biên tập IESDTD biên dịch từ UNESCO (F. Miao, W. Holmes) (2026). Hướng dẫn của UNESCO về AI tạo sinh trong giáo dục và nghiên cứu (2023): những điểm cốt lõi. Viện Khoa học giáo dục và phát triển Công nghệ số. https://iesdtd.edu.vn/nghien-cuu/huong-dan-unesco-ai-tao-sinh-trong-giao-duc-va-nghien-cuu