- Tác giả
- Ban Biên tập IESDTD tổng hợp
- Lĩnh vực
- Nhân trắc học & Khoa học não bộ
- Từ khóa
- luyện não, trò chơi trí tuệ, chuyển giao, trí nhớ làm việc, ứng dụng, người cao tuổi
Tóm tắt
Ứng dụng luyện não hứa hẹn cải thiện trí nhớ, sự tập trung, thậm chí phòng sa sút trí tuệ. Bằng chứng nhất quán: người chơi giỏi lên ở chính trò chơi, nhưng lợi ích lan sang việc học và đời sống rất hạn chế. Tổng hợp từ tổng quan năm 2016, thử nghiệm 2025 và nghiên cứu ở trẻ em.
Bài tổng hợp từ nhiều nguồn; các phần về Sutton và cộng sự (2025), Syed và cộng sự (2024) và Rossignoli-Palomeque và cộng sự (2018) được lược dịch từ bài gốc theo giấy phép CC BY 4.0; tổng quan của Simons và cộng sự (2016) được tóm tắt; trích dẫn thông cáo của Ủy ban Thương mại Liên bang Hoa Kỳ (FTC) là văn bản của cơ quan nhà nước.
Các ứng dụng "luyện não" – trò chơi ghép hình, nhớ dãy số, phản xạ nhanh – được quảng cáo là giúp tăng trí nhớ, cải thiện sự tập trung, học giỏi hơn, thậm chí phòng ngừa sa sút trí tuệ. Câu hỏi cốt lõi không phải là người chơi có giỏi lên hay không (họ có), mà là: giỏi lên ở trò chơi có lan sang những việc khác không? Giới nghiên cứu gọi đây là vấn đề chuyển giao: chuyển giao gần (sang nhiệm vụ tương tự) và chuyển giao xa (sang khả năng khác, việc học, đời sống).
Tổng quan lớn năm 2016: "Chương trình luyện não có hiệu quả không?"
Năm 2014, hai nhóm nhà khoa học công bố hai bức thư ngỏ trái ngược nhau: một nhóm quốc tế hơn 70 nhà khoa học cho rằng trò chơi luyện não không phải là cách có cơ sở khoa học để cải thiện nhận thức hay ngăn suy giảm nhận thức; vài tháng sau, một nhóm 133 nhà khoa học và người làm thực hành phản bác. Để làm rõ, Simons và sáu đồng tác giả (2016, Psychological Science in the Public Interest) đề ra bộ tiêu chuẩn thực hành tốt cho nghiên cứu luyện não, rồi đánh giá tất cả các nghiên cứu can thiệp đã được bình duyệt mà các công ty luyện não hàng đầu dẫn ra làm bằng chứng. Kết luận:
- Có nhiều bằng chứng rằng luyện tập cải thiện kết quả ở chính các nhiệm vụ được luyện.
- Ít bằng chứng hơn về cải thiện ở các nhiệm vụ gần giống.
- Rất ít bằng chứng về cải thiện ở các nhiệm vụ khác xa, hay về nhận thức trong đời sống hằng ngày.
- Nhiều nghiên cứu có thiếu sót lớn về thiết kế hoặc phân tích; không nghiên cứu nào đáp ứng đủ mọi tiêu chuẩn cần thiết để kết luận chắc chắn về lợi ích đối với hoạt động hằng ngày.
Thử nghiệm ngẫu nhiên với người cao tuổi (2025)
Sutton và cộng sự (Đại học Birmingham, Anh) chia ngẫu nhiên 103 người cao tuổi khỏe mạnh vào hai nhóm trong ba tháng: dùng một ứng dụng luyện não thương mại có độ khó tự điều chỉnh, hoặc một hoạt động đối chứng tích cực. Trước và sau can thiệp, người tham gia làm bộ bài đo trí nhớ làm việc, tốc độ xử lý, chú ý và ngôn ngữ.
- Nhóm luyện não tiến bộ có ý nghĩa ở tất cả các trò chơi được luyện trong ứng dụng.
- Nhưng ở các bài đo nhận thức không được luyện, không có bằng chứng chuyển giao so với nhóm đối chứng.
Các tác giả kết luận lợi ích của chương trình luyện não dường như chỉ giới hạn ở hiệu ứng luyện tập trên chính trò chơi.
Luyện trí nhớ làm việc: tổng hợp sáu phân tích gộp (2024)
Syed và cộng sự (Đại học Deakin, Úc) thực hiện một "phân tích gộp bậc hai" – tổng hợp sáu phân tích gộp các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng ở người trưởng thành khỏe mạnh 18–55 tuổi, gồm luyện trí nhớ làm việc trên máy tính, chánh niệm, trò chơi điện tử và hoạt động thể chất. Kết quả: trí nhớ làm việc cải thiện nhỏ nhưng có ý nghĩa (chênh lệch chuẩn hóa 0,335), không loại hình nào vượt trội hơn loại khác. Các tác giả lưu ý: vì mức hiệu quả nhỏ, giá trị của loại luyện tập này đối với cải thiện nhận thức trong đời sống thực "có thể là tối thiểu".
Ở trẻ em và thanh thiếu niên (2018)
Rossignoli-Palomeque và cộng sự (Đại học Complutense Madrid, Tây Ban Nha) rà soát 70 nghiên cứu về các sản phẩm luyện não thương mại và chương trình máy tính cho trẻ em, thanh thiếu niên (từ 16.402 tài liệu tìm được):
- Chỉ 10 nghiên cứu (14,2%) có dữ liệu ủng hộ thay đổi về tính dẻo của não, trong khi phần lớn nền tảng luyện não tự nhận dựa trên khái niệm này mà không đưa ra dữ liệu khoa học.
- 36 nghiên cứu (51,4%) báo cáo có chuyển giao xa (7 trong số đó không độc lập với nhà sản xuất), nhưng chỉ 11 nghiên cứu (15,7%) cho thấy chuyển giao xa còn duy trì khi theo dõi sau đó.
- Về phương pháp: phần lớn nghiên cứu không ngẫu nhiên có đối chứng; trong số có ngẫu nhiên, chỉ 9 nghiên cứu mù đôi và 13 nghiên cứu có nhóm đối chứng tích cực.
Kết luận của các tác giả: rất ít nghiên cứu độc lập thấy được chuyển giao xa và tác động lâu dài; các sản phẩm luyện não thương mại "không hiệu quả như mong đợi ban đầu hay như quảng cáo hứa hẹn". Các sản phẩm này có thể có ích hơn cho một số nhóm có tổn thương thần kinh cụ thể, dưới sự hướng dẫn chuyên môn.
Khi quảng cáo vượt quá bằng chứng
Tháng 1/2016, Ủy ban Thương mại Liên bang Hoa Kỳ (FTC) công bố công ty Lumos Labs, chủ ứng dụng Lumosity, đồng ý trả 2 triệu đô la Mỹ để dàn xếp cáo buộc quảng cáo lừa dối. Theo FTC, công ty đã quảng cáo rằng chơi các trò chơi này giúp cải thiện kết quả ở trường, nơi làm việc, trì hoãn suy giảm nhận thức do tuổi tác, phòng ngừa sa sút trí tuệ và bệnh Alzheimer. Giám đốc Cục Bảo vệ người tiêu dùng của FTC khi đó nhận định công ty "đơn giản là không có cơ sở khoa học cho các quảng cáo của mình".
Đọc đúng các kết quả này
- Luyện não không vô hại về thời gian: thời gian và tiền bạc dành cho nó có thể lấy đi thời gian cho các hoạt động có bằng chứng tốt hơn.
- Không có nghĩa là mọi luyện tập nhận thức đều vô ích: luyện tập làm giỏi lên ở chính kỹ năng được luyện. Muốn giỏi đọc hiểu thì luyện đọc hiểu; muốn giỏi toán thì luyện toán.
- Lĩnh vực này còn tiếp tục được nghiên cứu; một số chương trình chuyên biệt cho nhóm bệnh lý cụ thể có thể có lợi, nhưng cần đánh giá riêng.
Gợi ý cho phụ huynh, nhà trường và người cao tuổi
- Cảnh giác với lời quảng cáo kiểu "tăng IQ", "học giỏi hơn sau 10 phút mỗi ngày", "phòng Alzheimer": bằng chứng hiện có không ủng hộ.
- Dành thời gian cho cách học có bằng chứng: tự kiểm tra, ôn giãn cách, ngủ đủ, vận động thể chất, đọc sách.
- Với người cao tuổi: học một kỹ năng mới thực sự (ngoại ngữ, nhạc cụ, nhiếp ảnh) có cơ sở tốt hơn so với chơi trò chơi luyện não trên điện thoại.
- Nếu chơi vì thích, cứ chơi – như một trò giải trí, không như một phương pháp tăng trí nhớ.
Nguồn tham khảo
- Simons, D. J., Boot, W. R., Charness, N., Gathercole, S. E., Chabris, C. F., Hambrick, D. Z., Stine-Morrow, E. A. L. (2016). Do "Brain-Training" Programs Work? Psychological Science in the Public Interest, 17(3), 103–186. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27697851/
- Sutton, E., Catling, J., Veldhuijzen van Zanten, J. J. C. S., Segaert, K. (2025). Practice makes perfect, but to what end? Computerised brain training has limited cognitive benefits in healthy ageing. Psychological Research (CC BY 4.0). https://doi.org/10.1007/s00426-025-02110-7
- Syed, M., Lum, J. A. G., Byrne, L. K., Skvarc, D. (2024). Examining Working Memory Training for Healthy Adults—A Second-Order Meta-Analysis. Journal of Intelligence, 12(11), 114 (CC BY 4.0). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11595675/
- Rossignoli-Palomeque, T., Perez-Hernandez, E., González-Marqués, J. (2018). Brain Training in Children and Adolescents: Is It Scientifically Valid? Frontiers in Psychology, 9, 565 (CC BY 4.0). https://doi.org/10.3389/fpsyg.2018.00565
- Federal Trade Commission (2016). Lumosity to Pay $2 Million to Settle FTC Deceptive Advertising Charges for Its "Brain Training" Program. https://www.ftc.gov/news-events/news/press-releases/2016/01/lumosity-pay-2-million-settle-ftc-deceptive-advertising-charges-its-brain-training-program
Trích dẫn bài viết
Ban Biên tập IESDTD tổng hợp (2026). Trò chơi "luyện não" có giúp nhớ tốt hơn? Điều các tổng quan và thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy. Viện Khoa học giáo dục và phát triển Công nghệ số. https://iesdtd.edu.vn/nghien-cuu/tro-choi-luyen-nao-co-giup-nho-tot-hon-bang-chung