- Tác giả
- Ban Biên tập IESDTD tổng hợp
- Lĩnh vực
- Đào tạo & Phát triển nguồn nhân lực số
- Từ khóa
- trải nghiệm nơi làm việc, thực tập, hướng nghiệp, giáo dục trải nghiệm, doanh nghiệp và nhà trường
Tóm tắt
Tham quan, đi theo quan sát người làm nghề, thực tập ngắn, làm thêm, tình nguyện: dữ liệu theo dõi dài hạn của OECD gắn các trải nghiệm này với việc làm tốt hơn khi trưởng thành. Nhưng học sinh khó khăn ít được tiếp cận. Tổng hợp bằng chứng và tiêu chí "trải nghiệm có ý nghĩa" của Anh.
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 của Việt Nam có hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp ở mọi cấp. Một hình thức được quốc tế đặc biệt chú ý là cho học sinh trực tiếp bước vào nơi làm việc: tham quan nhà máy, cơ quan; đi theo một người làm nghề trong một ngày; thực tập ngắn; làm dự án do doanh nghiệp đặt ra. Bài này tổng hợp bằng chứng từ OECD và kinh nghiệm của Anh về việc tổ chức những trải nghiệm này.
Bằng chứng: trải nghiệm nơi làm việc gắn với việc làm tốt hơn
Dự án Sẵn sàng nghề nghiệp của OECD phân tích dữ liệu theo dõi từ tuổi thiếu niên đến khoảng 25 tuổi ở nhiều nước, có kiểm soát thành tích học tập, hoàn cảnh gia đình, giới tính và nguồn gốc. Kết quả:
- Bằng chứng mạnh: làm thêm bán thời gian và hoạt động tình nguyện ở tuổi thiếu niên thường xuyên gắn với triển vọng việc làm tốt hơn khi trưởng thành. Tham quan nơi làm việc và đi theo quan sát người làm nghề (job shadowing) cũng nằm trong 11 chỉ báo của OECD.
- Bằng chứng yếu hơn: thực tập do nhà trường tổ chức. Theo tài liệu chính sách "Experiencing the workplace" (OECD, 2021), học sinh tham gia thực tập qua trường "có thể được lợi nhiều", nhưng cơ sở bằng chứng "yếu hơn nhiều" so với làm thêm và tình nguyện. Trong dữ liệu PISA 2022, thực tập cũng là hoạt động duy nhất không gắn với tỷ lệ "chưa xác định nghề" thấp hơn.
- Theo Quỹ Gatsby (Anh, 2024), nghiên cứu cho thấy người trẻ từng có trải nghiệm nơi làm việc kéo dài nhiều ngày thường có mức lương cao hơn khi đi làm toàn thời gian; người có thêm các loại trải nghiệm khác (trực tiếp hoặc trực tuyến) có mức lương còn cao hơn.
Vì sao trải nghiệm lại có ích? OECD giải thích bằng ba loại "vốn": trải nghiệm giúp tích lũy vốn con người (kỹ năng, kinh nghiệm), vốn xã hội (quen biết người trong nghề, có người giới thiệu, cho lời khuyên đáng tin) và vốn văn hóa (hiểu văn hóa nơi làm việc, tự tin rằng mình có thể thuộc về môi trường đó).
Nguy cơ: trải nghiệm có thể làm tăng bất bình đẳng
Báo cáo năm 2024 của OECD về hướng nghiệp và bất bình đẳng xã hội, dựa trên PISA 2018, cho thấy:
- Học sinh thuộc một phần tư có hoàn cảnh thuận lợi nhất có khả năng tham gia các hoạt động như đi theo quan sát người làm nghề, tham quan nơi làm việc, hội chợ việc làm, tham quan trường đại học cao hơn 1,2–1,7 lần so với học sinh thuộc một phần tư khó khăn nhất; khả năng đi thực tập cao hơn 1,5 lần.
- Học sinh khó khăn ít làm tình nguyện hơn nhưng lại làm thêm có trả lương nhiều hơn — có thể vì nhu cầu kinh tế. Làm thêm có thể phần nào bù đắp bất lợi, nhưng một số nghiên cứu cho thấy nó cũng có thể thu hẹp cơ hội khám phá nghề.
- Nam sinh có khả năng làm thêm ngoài giờ học hoặc làm trong cơ sở kinh doanh của gia đình cao hơn nữ sinh khoảng 8–9 điểm phần trăm; nam sinh cũng tham gia nhiều hơn các hoạt động có người sử dụng lao động.
- Ở một số nước, muốn vào ngành y phải chứng minh đã có trải nghiệm ở môi trường y tế — điều mà các nghiên cứu ở Anh cho thấy khó hơn nhiều với học sinh không có mạng lưới quan hệ gia đình mạnh.
Quỹ Gatsby ghi nhận tương tự ở Anh: học sinh khó khăn ít có cơ hội trải nghiệm nhiều nơi làm việc, còn học sinh trường tư có khả năng này cao gấp đôi học sinh trường công. Một trường ở Anh (Astrea Academy Dearne) đã bỏ mô hình thực tập hai tuần vì nhận thấy học sinh có gia đình nhiều quan hệ được lợi hơn, chuyển sang mô hình dự án do doanh nghiệp đặt ra kéo dài cả năm học. Gatsby khuyến cáo việc để học sinh tự tìm chỗ thực tập (thường nhờ cha mẹ) khó là cách tốt nhất, vì không phải ai cũng có mạng lưới quen biết rộng, và cách đó có thể củng cố thêm bất lợi.
Thế nào là trải nghiệm "có ý nghĩa"?
Bộ tiêu chí hướng nghiệp Gatsby (Anh), cập nhật năm 2024, đặt yêu cầu ở Tiêu chí 6 – Trải nghiệm nơi làm việc: mọi học sinh cần có các trải nghiệm có ý nghĩa ở nơi làm việc trước 16 tuổi, và thêm ít nhất một trải nghiệm nữa trước 18 tuổi. Báo cáo cập nhật mô tả trải nghiệm "có ý nghĩa" gồm các yếu tố chung:
- Tính đến nhu cầu hỗ trợ riêng của từng học sinh (kể cả học sinh khuyết tật, có nhu cầu giáo dục đặc biệt);
- Có mục đích rõ ràng và mục tiêu học tập;
- Được trải nghiệm cảm giác làm việc trong môi trường đó, gặp nhiều người khác nhau, có trao đổi hai chiều;
- Có thời gian chuẩn bị trước và suy ngẫm sau;
- Riêng với trải nghiệm nơi làm việc: đa dạng, có một nhiệm vụ do doanh nghiệp giao hoặc gắn với công việc của doanh nghiệp, và có phản hồi từ người sử dụng lao động.
Gatsby cũng nhấn mạnh trải nghiệm không chỉ là "thực tập một–hai tuần tại một chỗ". Các hình thức được ghi nhận gồm: tham quan nơi làm việc, dự án ngắn theo đợt, đi theo quan sát người làm nghề, thực tập dài hơn; một khu công nghiệp có thể cho học sinh lần lượt tham quan nhiều doanh nghiệp để không doanh nghiệp nào quá tải. Trải nghiệm trực tuyến giúp vượt rào cản địa lý nhưng nên bổ sung chứ không thay thế trải nghiệm trực tiếp. Việc làm thêm của học sinh có thể được tính là một phần chương trình hướng nghiệp nếu học sinh được hướng dẫn suy ngẫm về điều học được, nhưng không tự động thay thế các trải nghiệm khác.
Gợi ý cho nhà trường Việt Nam
- Nhà trường chủ động kết nối doanh nghiệp, không giao hết cho phụ huynh; ưu tiên học sinh có hoàn cảnh khó khăn, học sinh vùng xa.
- Đa dạng hình thức: tham quan theo nhóm, mời người làm nghề giao một "bài toán thật" cho lớp rồi đến nghe học sinh trình bày, đi theo quan sát một ngày; phối hợp với cơ sở giáo dục nghề nghiệp có xưởng thực hành.
- Chuẩn bị và suy ngẫm: trước chuyến đi, học sinh tìm hiểu doanh nghiệp, chuẩn bị câu hỏi; sau chuyến đi, viết hoặc trình bày điều học được, nghề nào hợp, nghề nào không.
- Bảo đảm an toàn và đúng pháp luật khi học sinh chưa thành niên vào nơi làm việc; trải nghiệm là để học, không phải lao động thay người làm.
- Ghi nhận cả hoạt động tình nguyện và làm thêm phù hợp lứa tuổi, giúp học sinh rút ra kỹ năng, hiểu biết từ đó.
Nguồn tham khảo
- OECD (2021). Experiencing the workplace: The importance and benefits for teenagers. OECD Education Policy Perspectives. OECD Publishing, Paris. https://doi.org/10.1787/b679d759-en
- OECD (2024). Challenging Social Inequality Through Career Guidance: Insights from International Data and Practice. OECD Publishing, Paris. https://doi.org/10.1787/619667e2-en
- OECD (2024). Teenage career uncertainty: why it matters and how to reduce it. OECD Education Spotlights, No. 16. https://doi.org/10.1787/e89c3da9-en
- The Gatsby Charitable Foundation (2024). Good Career Guidance: The Next 10 Years. London. https://cdn.gatsbybenchmarks.org.uk/app/uploads/2024/11/good-career-guidance-the-next-10-years-report.pdf
Trích dẫn bài viết
Ban Biên tập IESDTD tổng hợp (2026). Trải nghiệm nơi làm việc cho học sinh phổ thông: bằng chứng về lợi ích, nguy cơ bất bình đẳng và cách tổ chức có ý nghĩa. Viện Khoa học giáo dục và phát triển Công nghệ số. https://iesdtd.edu.vn/nghien-cuu/trai-nghiem-noi-lam-viec-cho-hoc-sinh-pho-thong