- Tác giả
- Ban Biên tập IESDTD tổng hợp
- Lĩnh vực
- Giáo dục STEM
- Từ khóa
- STEAM, giáo dục nghệ thuật, sáng tạo, OECD, chuyển giao học tập
Tóm tắt
STEAM được kỳ vọng giúp học sinh sáng tạo hơn và yêu thích STEM hơn. Bài tổng hợp báo cáo của OECD về tác động của giáo dục nghệ thuật, các tổng quan nghiên cứu về STEAM, và cách hiểu "nghệ thuật" trong hướng dẫn của Bộ GD&ĐT, để nhà trường đặt kỳ vọng đúng mức.
STEAM là STEM có thêm chữ A (Arts – nghệ thuật). Ý tưởng này lan rộng trong khoảng 15 năm trở lại đây và đã xuất hiện trong văn bản chính thức của Việt Nam: Công văn 909/BGDĐT-GDTH năm 2023 khuyến khích tích hợp thêm yếu tố nghệ thuật, nhân văn vào giáo dục STEM ở tiểu học, gọi là "thực hiện giáo dục STEAM". Câu hỏi đặt ra: thêm nghệ thuật vào thì học sinh được gì, và bằng chứng mạnh đến đâu?
Kỳ vọng phổ biến về STEAM
Một tổng quan có hệ thống về STEAM ở tiểu học của Yim, Su và Wegerif (Đại học Cambridge và Đại học Hồng Kông) tóm lược các lập luận thường gặp: nghệ thuật trong STEAM thúc đẩy các năng lực thế kỷ 21 như sáng tạo, mang lại cách nghĩ và cách hiểu mới, mở rộng cơ hội tiếp cận STEM cho nhiều học sinh hơn, và làm tăng động lực, sự gắn bó với các lĩnh vực STEM. Ở Hàn Quốc, STEAM được đưa thành chính sách giáo dục quốc gia từ năm 2011.
Tuy nhiên, chính các tổng quan này cũng ghi nhận một vấn đề: STEAM thường bị phê phán là đang trong "khủng hoảng định nghĩa". Theo tổng quan tích hợp của Perignat và Katz-Buonincontro (2019) được Yim và cộng sự dẫn lại, có rất ít đồng thuận về mục đích của STEAM; các nghiên cứu không nhất quán khi định nghĩa "nghệ thuật"; và dù sáng tạo thường được nêu là kết quả trực tiếp, các nghiên cứu hiếm khi chỉ ra cách đo lường nó.
Báo cáo của OECD: nghệ thuật có "chuyển giao" sang môn khác không?
Bằng chứng toàn diện nhất về tác động của giáo dục nghệ thuật đến các kỹ năng ngoài nghệ thuật là báo cáo Art for Art's Sake? The Impact of Arts Education (Nghệ thuật vì nghệ thuật? Tác động của giáo dục nghệ thuật) của OECD năm 2013, do Ellen Winner, Thalia Goldstein và Stéphan Vincent-Lancrin viết. Báo cáo cập nhật và mở rộng các phân tích gộp trước đó, tìm kiếm nghiên cứu bằng 11 ngôn ngữ. Các kết luận chính:
| Loại hình | Kết luận của OECD |
|---|---|
| Học nhiều môn nghệ thuật | Ở Mỹ, học sinh học nhiều môn nghệ thuật có thành tích học tập cao hơn, nhưng đây là tương quan, không chứng minh nghệ thuật là nguyên nhân. Một nghiên cứu ở Anh lại thấy kết quả ngược lại. Số ít nghiên cứu thực nghiệm chưa cho thấy tác động nhân quả có ý nghĩa. |
| Âm nhạc | Học nhạc tăng chỉ số IQ, kết quả học tập, kỹ năng giải mã từ và âm vị. Không có bằng chứng âm nhạc có tác động nhân quả đến điểm toán. |
| Kịch, sân khấu trong lớp | Bằng chứng mạnh cho thấy đóng kịch theo câu chuyện tăng kỹ năng ngôn ngữ; chưa có bằng chứng về kỹ năng học tập nói chung. |
| Mỹ thuật | Không có bằng chứng cải thiện kỹ năng học tập chung hay đọc viết. Hai nghiên cứu tương quan cho thấy học sinh học mỹ thuật lập luận hình học tốt hơn, nhưng chưa xác lập quan hệ nhân quả. Một nghiên cứu thực nghiệm cho thấy tập quan sát kỹ tác phẩm hội họa cải thiện kỹ năng quan sát hình ảnh khoa học. |
| Múa | Một số nghiên cứu cho thấy cải thiện kỹ năng không gian – thị giác, nhưng còn quá ít để kết luận. |
| Sáng tạo, giải quyết vấn đề | Có vài nghiên cứu liên hệ kịch và múa với sáng tạo cao hơn, nhưng số lượng và độ tin cậy thống kê chưa cho phép khái quát. Giáo dục đa nghệ thuật chưa chứng minh rõ tác động nhân quả đến sáng tạo và giải quyết vấn đề. |
Báo cáo đưa ra một nhận xét đáng suy ngẫm về sáng tạo: bất cứ môn nào cũng có thể được dạy để kích thích sáng tạo và trí tưởng tượng, và bất cứ môn nào cũng có thể được dạy một cách nhàm chán. Một giờ khoa học dạy tốt có thể nuôi dưỡng sáng tạo; một giờ nghệ thuật dạy kém có thể không chạm đến điều đó.
Kết luận của OECD khá dứt khoát:
Nếu mục tiêu trước hết là phát triển kỹ năng hình học, thì học hình học, chứ không phải âm nhạc hay múa, hầu như luôn hiệu quả hơn. (OECD, 2013, lược dịch)
Theo các tác giả, lý do chính đáng nhất để dạy nghệ thuật là chính giá trị nội tại của nghệ thuật và những "thói quen tư duy nghệ thuật" mà nó phát triển: quan sát kỹ, hình dung, khám phá, kiên trì, biểu đạt, hợp tác, suy ngẫm.
STEAM ở tiểu học: bằng chứng gần đây
Tổng quan của Yim, Su và Wegerif phân tích 19 nghiên cứu về STEAM ở tiểu học. Các nghiên cứu này dùng nhiều nền tảng lý thuyết, phần lớn theo phương pháp hỗn hợp, đánh giá bằng bảng hỏi, phỏng vấn và quan sát, và báo cáo rằng STEAM có hiệu quả trong việc cải thiện thái độ, kiến thức và kỹ năng của học sinh. Tuy nhiên, các tác giả cũng chỉ ra những thách thức: giáo viên tiểu học thấy khó tích hợp vì đòi hỏi hiểu biết về nhiều môn; giáo viên còn hạn chế về kinh nghiệm kết hợp nghệ thuật với STEM và đánh giá học sinh trong chương trình STEAM; nhiều nghiên cứu dựa vào tự báo cáo của học sinh. Với chính sách STEAM của Hàn Quốc, các tác giả dẫn nhận định rằng hiệu quả ở tiểu học phụ thuộc nhiều vào mức độ giáo viên hiểu mục đích của STEAM.
Nói cách khác, bằng chứng hiện có cho thấy STEAM có thể làm học sinh thích học hơn, nhưng chưa đủ mạnh để khẳng định STEAM làm học sinh "sáng tạo hơn" một cách đo được, hay học toán, khoa học tốt hơn so với dạy STEM tốt.
"Nghệ thuật" trong văn bản Việt Nam được hiểu rộng
Công văn 909/BGDĐT-GDTH có chú thích đáng chú ý: Art (nghệ thuật, nhân văn) trong ngữ cảnh giáo dục STEAM "không chỉ đơn giản là âm nhạc và hội hoạ"; nó còn bao gồm việc khám phá và giải quyết vấn đề thực tế một cách khéo léo, khoa học, nhân văn, và việc trình bày, diễn đạt thông tin mạch lạc, dễ hiểu. Cách hiểu rộng này gần với khái niệm "thói quen tư duy nghệ thuật" của OECD hơn là việc thêm một tiết vẽ vào dự án kỹ thuật.
Gợi ý cho nhà trường và giáo viên
- Xác định vai trò của chữ A. Nghệ thuật trong hoạt động của bạn để làm gì: thiết kế thẩm mỹ cho sản phẩm, kể chuyện để truyền đạt ý tưởng, quan sát tinh tế, hay thấu cảm với người dùng? Mỗi vai trò cần tiêu chí đánh giá riêng.
- Không biến nghệ thuật thành phần "trang trí". Nếu học sinh chỉ tô màu sản phẩm sau khi làm xong, nghệ thuật chưa thực sự được tích hợp.
- Không hứa hẹn quá mức. Đừng giới thiệu STEAM với phụ huynh như cách nâng điểm toán; bằng chứng không ủng hộ điều đó. Hãy nói về hứng thú, khả năng biểu đạt và thiết kế lấy con người làm trung tâm.
- Giữ trọn giờ học nghệ thuật. Theo OECD, giá trị lớn nhất của nghệ thuật là tự thân nó. STEAM không nên là lý do để cắt giảm thời lượng Âm nhạc, Mỹ thuật.
- Tận dụng thế mạnh đã có bằng chứng. Ví dụ, tập cho học sinh quan sát kỹ tranh ảnh, mẫu vật và mô tả lại là hoạt động có liên hệ trực tiếp với kỹ năng quan sát khoa học.
- Phối hợp giáo viên. Giáo viên Mỹ thuật, Âm nhạc cùng thiết kế với giáo viên Khoa học, Công nghệ sẽ giúp phần nghệ thuật có chiều sâu chuyên môn.
Nguồn tham khảo
- Winner, E., Goldstein, T. R. & Vincent-Lancrin, S. (2013). Art for Art's Sake? The Impact of Arts Education. Educational Research and Innovation, OECD Publishing, Paris. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2013/06/art-for-art-s-sake_g1g21e09/9789264180789-en.pdf
- Yim, I. H. Y., Su, J. & Wegerif, R. STEAM in Practice and Research in Primary Schools: A Systematic Literature Review. Research in Science & Technological Education (bản lưu tại kho Đại học Cambridge). https://api.repository.cam.ac.uk/server/api/core/bitstreams/59e3c7d6-dadf-4b07-8307-82ef85fd2a5e/content
- Perignat, E. & Katz-Buonincontro, J. (2019). STEAM in practice and research: An integrative literature review. Thinking Skills and Creativity, 31, 31–43 (dẫn qua Yim và cộng sự).
- Bộ Giáo dục và Đào tạo (2023). Công văn 909/BGDĐT-GDTH ngày 08/3/2023 hướng dẫn tổ chức hoạt động giáo dục STEM trong giáo dục Tiểu học. https://luatvietnam.vn/giao-duc/cong-van-909-bgddt-gdth-2023-huong-dan-to-chuc-hoat-dong-giao-duc-stem-273119-d6.html
Trích dẫn bài viết
Ban Biên tập IESDTD tổng hợp (2026). STEAM – thêm nghệ thuật vào STEM: bằng chứng nói gì và tranh luận ở đâu. Viện Khoa học giáo dục và phát triển Công nghệ số. https://iesdtd.edu.vn/nghien-cuu/steam-them-nghe-thuat-vao-stem-bang-chung-va-tranh-luan