Kỹ năng số cho người cao tuổi và thu hẹp khoảng cách số: số liệu quốc tế và những nguyên tắc nên theo

Nghiên cứu Đăng ngày 03/10/2026

Tác giả: Ban Biên tập IESDTD tổng hợp
Lĩnh vực: Đào tạo & Phát triển nguồn nhân lực số
Từ khóa: người cao tuổi, khoảng cách số, hòa nhập số, kỹ năng số, học tập suốt đời

Tóm tắt

Năm 2025 vẫn còn 2,2 tỷ người chưa dùng Internet; người cao tuổi, người ở nông thôn và phụ nữ là những nhóm dễ bị bỏ lại. Tổng hợp số liệu của ITU, OECD và các khuyến nghị của Liên hợp quốc về hòa nhập số cho người cao tuổi.

Khi ngày càng nhiều dịch vụ — khám bệnh, ngân hàng, thủ tục hành chính, liên lạc với con cháu — chuyển lên môi trường số, người không có kỹ năng số có nguy cơ bị gạt ra ngoài những dịch vụ thiết yếu. Người cao tuổi là nhóm dễ bị ảnh hưởng nhất.

Khoảng cách số nhìn từ số liệu

Bức tranh toàn cầu (ITU, 2025)

Năm 2025, khoảng 6 tỷ người — ba phần tư dân số thế giới — dùng Internet; 2,2 tỷ người vẫn chưa kết nối.
85% dân đô thị dùng Internet, so với 58% dân nông thôn; 77% nam giới so với 71% nữ giới.
82% người 15–24 tuổi dùng Internet, cao hơn 10 điểm phần trăm so với phần còn lại của dân số (72%). Khoảng cách thế hệ này có ở mọi khu vực, dù đang thu hẹp dần.
Về kỹ năng, dữ liệu còn rất thiếu: chỉ 88 quốc gia nộp số liệu kể từ năm 2020, và chỉ 8 nước có số liệu về mức kỹ năng tổng thể. Ở 8 nước này, tỷ lệ người dùng Internet có kỹ năng ít nhất ở mức cơ bản dao động từ 16% đến 74%.

Khoảng cách theo tuổi

Báo cáo nền về công nghệ và người cao tuổi của Vụ Kinh tế – Xã hội Liên hợp quốc (UN DESA) tổng hợp nhiều số liệu: theo Khảo sát về Quyền cơ bản 2019 của EU, chỉ một phần năm người từ 75 tuổi trở lên thỉnh thoảng dùng Internet, so với 98% người 16–29 tuổi. Ở Mỹ năm 2021, tỷ lệ dùng Internet giảm từ 96% ở nhóm 50–64 tuổi xuống 75% ở nhóm từ 65 tuổi. Tuy vậy khoảng cách đang hẹp lại: ở EU, tỷ lệ người 65–74 tuổi chưa từng dùng máy tính giảm từ 83% (2007) xuống 32% (2020).

Khảo sát kỹ năng người trưởng thành của OECD (2023) cho thấy khoảng cách không chỉ là tiếp cận mà cả kỹ năng nền tảng: ở Singapore, điểm đọc hiểu của người 55–65 tuổi thấp hơn người 25–34 tuổi 61 điểm, trong khi mức chênh trung bình OECD là 30 điểm. Khảo sát toàn quốc của Trung Quốc năm 2024 cũng cho thấy chỉ 36,22% người 60–69 tuổi đạt mức kỹ năng số sơ cấp trở lên, so với 75,76% ở nhóm 18–29 tuổi.

Tuổi không phải yếu tố duy nhất

Báo cáo của UN DESA nhấn mạnh tuổi tác cộng hưởng với các yếu tố khác — giới tính, hoàn cảnh kinh tế, học vấn, khuyết tật, nghề nghiệp, nơi ở — tạo ra nhiều tầng thiệt thòi. Người cao tuổi có học vấn cao dùng Internet nhiều hơn; ở nhiều nơi, phụ nữ cao tuổi bị bỏ lại phía sau, có khi ngay trong cùng một gia đình. Nông thôn thường già hóa nhanh hơn thành thị và cũng có hạ tầng kết nối kém hơn.

Ba điều kiện của hòa nhập số

Theo cách tiếp cận được Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) đề xuất và UN DESA trích dẫn, hòa nhập số cần ba nền tảng:

Điều kiện	Nội dung
Tiếp cận, hạ tầng	Có vùng phủ sóng và kết nối đủ tốt, nhất là ở nông thôn, vùng sâu.
Khả năng chi trả	Giá thiết bị và dịch vụ Internet là rào cản lớn với người cao tuổi có thu nhập thấp.
Khả năng sử dụng	Thiết bị, dịch vụ được thiết kế dễ dùng (theo chuẩn tiếp cận như WCAG), có người cao tuổi tham gia thiết kế và thử nghiệm; người cao tuổi có đủ kỹ năng số.

Những nguyên tắc khi dạy kỹ năng số cho người cao tuổi

Từ báo cáo của UN DESA (có tổng hợp Khuyến nghị chính sách về già hóa số 26 của Ủy ban Kinh tế Liên hợp quốc về châu Âu – UNECE), có thể rút ra một số nguyên tắc:

Theo nhu cầu, không theo nguồn cung. Người cao tuổi rất đa dạng; chương trình nên xuất phát từ việc họ cần làm (gọi video cho con cháu, đặt lịch khám, nhận lương hưu qua tài khoản) thay vì một giáo trình tin học chung.
Tránh định kiến tuổi tác. Định kiến “người già không học được công nghệ” khiến chính người cao tuổi ngại thử. Cách nói, cách dạy cần tôn trọng, không “bao bọc” quá mức.
Dựa vào gia đình và bạn đồng trang lứa. Người cao tuổi có hỗ trợ từ gia đình, xã hội thường có động lực học cao hơn; học từ bạn đồng trang lứa được ghi nhận là hiệu quả.
Đưa an toàn số vào ngay từ đầu. Người cao tuổi thường là nạn nhân của lừa đảo trực tuyến. Nội dung cần gồm nhận biết lừa đảo, đặt mật khẩu mạnh, cập nhật thiết bị. Lo ngại về quyền riêng tư cũng là một rào cản lớn — theo một khảo sát của AARP (Mỹ) được trích dẫn, 34% người từ 50 tuổi nêu quyền riêng tư là rào cản hàng đầu, sau chi phí (38%) và thiếu hiểu biết (37%).
Giữ lại kênh không số. Tiếp cận theo hướng quyền con người đòi hỏi người cao tuổi vẫn được lựa chọn dùng hay không dùng công nghệ; các dịch vụ công thiết yếu như y tế, chăm sóc xã hội cần duy trì kênh trực tiếp song song.

Giới hạn của bằng chứng

Các tài liệu quốc tế đều thừa nhận số liệu về người cao tuổi và công nghệ còn thiếu và không đồng bộ: nhiều cuộc điều tra không bao gồm người trên 74 tuổi, cách đo khác nhau giữa các nước, và phần lớn chỉ đo “có dùng hay không” thay vì “dùng có hiệu quả và an toàn không”. Bằng chứng về hiệu quả của từng mô hình đào tạo cụ thể cho người cao tuổi chủ yếu đến từ các nghiên cứu quy mô nhỏ.

Gợi ý cho nhà trường và cộng đồng Việt Nam

Học sinh làm “trợ giảng số” cho ông bà: một hoạt động trải nghiệm vừa rèn kỹ năng giao tiếp, trách nhiệm cho học sinh, vừa tận dụng sức mạnh của hỗ trợ gia đình.
Tổ chức các buổi hướng dẫn ngắn, theo từng việc cụ thể, tại nhà văn hóa, trường học ngoài giờ; mỗi buổi chỉ một kỹ năng và có tài liệu in chữ to mang về.
Luôn kèm nội dung phòng chống lừa đảo qua điện thoại, tin nhắn, mạng xã hội — nhu cầu rất thực tế của người cao tuổi hiện nay.
Khi xây dựng dịch vụ số của trường (cổng thông tin, ứng dụng liên lạc), hãy nghĩ tới ông bà là người đưa đón, chăm sóc cháu: chữ đủ lớn, thao tác đơn giản, có kênh liên hệ trực tiếp.

Nguồn tham khảo

International Telecommunication Union (2025). Measuring digital development: Facts and Figures 2025 (CC BY-NC-SA 3.0 IGO). https://www.itu.int/dms_pub/itu-d/opb/ind/d-ind-ict_mdd-2025-3-pdf-e.pdf
Carrillo Soubic, A. M. (2022). Background Paper on Technologies and Older Persons. United Nations Department of Economic and Social Affairs. https://www.un.org/development/desa/ageing/wp-content/uploads/sites/24/2022/06/Technologies-and-older-persons-by-Ana-Maria-Carrillo-Soubic.pdf
OECD (2024). Survey of Adult Skills 2023 – Country Notes: Singapore. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2024/12/survey-of-adults-skills-2023-country-notes_df7b4a60/singapore_1d49ea18/382e963a-en.pdf
中央网信办、中国科协等 (2024). 全民数字素养与技能发展水平调查报告（2024）. https://m.thepaper.cn/newsDetail_forward_29153937

Trích dẫn bài viết

Ban Biên tập IESDTD tổng hợp (2026). Kỹ năng số cho người cao tuổi và thu hẹp khoảng cách số: số liệu quốc tế và những nguyên tắc nên theo. Viện Khoa học giáo dục và phát triển Công nghệ số. https://iesdtd.edu.vn/nghien-cuu/ky-nang-so-cho-nguoi-cao-tuoi-va-thu-hep-khoang-cach-so