Đơn vị trực thuộc Hội Khoa học phát triển Nguồn nhân lực - Nhân tài Việt Nam

0922812345 [email protected]

Viện Khoa học giáo dục và phát triển Công nghệ số Gieo mầm trí tuệ, mở lối tương lai

Khung hiểu biết AI cho giáo dục phổ thông của OECD và Ủy ban châu Âu (AILit): 4 lĩnh vực, 19 năng lực

Nghiên cứu

Tác giả
Ban Biên tập IESDTD biên dịch từ OECD và Ủy ban châu Âu
Lĩnh vực
Trí tuệ nhân tạo, Khoa học dữ liệu & Công nghệ số
Từ khóa
hiểu biết AI, AI literacy, OECD, Ủy ban châu Âu, PISA 2029, giáo dục phổ thông

Tóm tắt

Khung AILit do Ủy ban châu Âu và OECD phát triển, bản chính thức công bố năm 2026 sau đợt góp ý với hơn 2.000 người từ trên 100 quốc gia. Khung chia hiểu biết AI thành 4 lĩnh vực: Tương tác, Sáng tạo cùng AI, Quản lý và Định hình AI, gắn với kỳ đánh giá PISA 2029.

Empowering Learners for the Age of AI: An AI Literacy Framework for Primary and Secondary Education (gọi tắt là khung AILit) là sáng kiến chung của Ủy ban châu Âu và Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), với sự hỗ trợ của tổ chức CodeAI và một nhóm chuyên gia quốc tế. Bản dự thảo được công bố tháng 5/2025; bản chính thức phát hành năm 2026 sau một đợt tham vấn quốc tế mà theo tài liệu có hơn 2.000 người từ trên 100 quốc gia góp ý, trong đó 41% là giáo viên. Khung là tài liệu tham khảo, không có tính bắt buộc, và được phát hành theo giấy phép CC BY 4.0.

Khung này đóng góp vào kỳ đánh giá PISA 2029 về Hiểu biết truyền thông và trí tuệ nhân tạo (Media & Artificial Intelligence Literacy – MAIL), nên được nhiều hệ thống giáo dục quan tâm như một chuẩn tham chiếu quốc tế.

Hiểu biết AI khác với biết dùng công cụ AI

Khung định nghĩa hiểu biết AI (AI literacy) là kiến thức kỹ thuật, kỹ năng bền vững và thái độ sẵn sàng cho tương lai, cần thiết để sống tốt trong một thế giới chịu ảnh hưởng của AI; giúp người học tương tác, sáng tạo, quản lý và định hình AI, đồng thời đánh giá có phê phán lợi ích, rủi ro và hệ quả đạo đức của nó.

Tài liệu nhấn mạnh: chỉ việc thường xuyên dùng công cụ AI không tự tạo ra hiểu biết AI. Hiểu biết AI bắt nguồn từ việc hiểu AI hoạt động như thế nào và đánh giá có phê phán vai trò của AI trong đời sống.

Vì sao cần ngay bây giờ

Khung dẫn một số số liệu đáng chú ý:

  • Khảo sát năm 2025 với thanh thiếu niên châu Âu (Google & Livity): 88% em 13–15 tuổi và 96% em 16–18 tuổi dùng công cụ AI cho việc học và sáng tạo ít nhất vài lần mỗi tuần.
  • Nghiên cứu của Common Sense Media: 72% thiếu niên Mỹ được khảo sát đã dùng "bạn đồng hành AI" (AI companion); một số em chọn trò chuyện nghiêm túc với AI thay vì với người, hoặc chia sẻ thông tin cá nhân với công cụ.
  • Khảo sát TALIS 2024 của OECD: trung bình chỉ một phần ba giáo viên sử dụng AI, và ba phần tư giáo viên cho biết họ thiếu kiến thức, kỹ năng để dạy học có dùng AI; gần 40% giáo viên ở các hệ thống giáo dục OECD đã được bồi dưỡng về AI trong năm 2024.

Về hiệu quả học tập, khung đưa ra nhận định thận trọng: bằng chứng về tác dụng của AI tạo sinh với việc học vẫn chưa nhất quán. Người học dùng AI có thể làm ra sản phẩm tốt hơn hoặc nhanh hơn, nhưng điều đó không chuyển thành kết quả học tập bền vững; việc "giao phó" nỗ lực nhận thức cho AI có thể dẫn đến "lười biếng siêu nhận thức", làm suy yếu tư duy phản biện và khả năng tự điều chỉnh. AI giúp việc học khi nó thúc đẩy người học chủ động tham gia, được giáo viên dẫn dắt có chủ đích và tăng cường tương tác giữa người với người.

Khung cũng cảnh báo việc nhầm lẫn AI với con người: AI tạo ra đầu ra có xác suất cao đáp ứng một mục tiêu, nhưng không có nhận thức, sự thấu hiểu hay ý định, và không thể có mối quan hệ thật.

Cấu trúc: kiến thức, kỹ năng, thái độ

Thành phầnNội dung
Kiến thức (4 nhóm)Bản chất của AI; AI phản ánh lựa chọn và quan điểm của con người; khả năng và giới hạn của AI; vai trò của AI trong xã hội
Kỹ năng (7)Tư duy phản biện; hợp tác; sáng tạo; giải quyết vấn đề; tư duy máy tính; giao tiếp; nhận thức bản thân và xã hội
Thái độ (6)Biết suy ngẫm; có trách nhiệm; tò mò; đổi mới; thích ứng; đồng cảm

Một vài nội dung kiến thức cụ thể: AI không phải con người, nó dùng thuật toán kết hợp các bước xử lý với suy luận thống kê để tạo ra đầu ra theo xác suất; thiên lệch luôn tồn tại trong hệ thống AI và con người có thể làm tăng hoặc giảm nó; cùng một đầu vào, AI có thể cho kết quả khác nhau; việc xây dựng AI dựa vào lao động con người (gán nhãn dữ liệu, kiểm duyệt nội dung). Khung cũng có phần riêng về tác động môi trường, gợi ý người dùng tự hỏi: có cách làm nào ít tốn tài nguyên hơn không?

Bốn lĩnh vực và 19 năng lực

1. Tương tác với AI (Engage with AI) – nền tảng cho mọi học sinh

  1. Nhận biết vai trò và ảnh hưởng của AI trong các bối cảnh khác nhau.
  2. Mô tả cách AI thực hiện nhiệm vụ bằng ngôn ngữ giúp làm rõ các ngộ nhận phổ biến.
  3. Đánh giá xem đầu ra của AI nên được chấp nhận, chỉnh sửa hay loại bỏ.
  4. Xem xét cách hệ thống AI dự đoán đưa ra gợi ý có thể mở rộng hoặc thu hẹp góc nhìn.
  5. So sánh mức tiêu thụ năng lượng, tài nguyên của các hệ thống AI.
  6. Giải thích cách AI có thể khuếch đại thiên kiến xã hội.
  7. Phân tích mức độ phù hợp của việc dùng một hệ thống AI với các nguyên tắc đạo đức và giá trị con người.

2. Sáng tạo cùng AI (Create with AI)

  1. Dùng AI để khám phá góc nhìn, cách tiếp cận mới dựa trên ý tưởng ban đầu của mình.
  2. Hình dung, làm mẫu thử và kết hợp ý tưởng bằng các loại hệ thống AI khác nhau.
  3. Điều khiển AI tạo sinh để nhận phản hồi, tinh chỉnh kết quả và hỗ trợ suy ngẫm.
  4. Phân tích cách AI có thể bảo vệ hoặc xâm phạm tính xác thực của nội dung và quyền sở hữu trí tuệ.

3. Quản lý AI (Manage AI)

  1. Quyết định có dùng AI hay không dựa trên bản chất của nhiệm vụ.
  2. Chọn cách tiếp cận AI phù hợp bằng cách so sánh các hệ thống.
  3. Phân rã vấn đề để xác định khi nào và bằng cách nào AI nên tự động hóa hoặc hỗ trợ.
  4. Theo dõi, đánh giá việc dùng AI trong suốt quá trình giải quyết vấn đề.

4. Định hình AI (Shape AI) – lĩnh vực đỉnh, cần nhiều thời gian hơn

  1. Tìm hiểu một hệ thống AI được thiết kế để làm gì, cho ai và có những giới hạn nào.
  2. Đánh giá hệ thống AI theo tiêu chí, kết quả mong đợi, ca kiểm thử và phản hồi người dùng.
  3. Thiết kế hệ thống AI có chú ý đến ảnh hưởng của nguồn dữ liệu và luồng thông tin.
  4. Cải tiến hệ thống AI vì phúc lợi con người và lợi ích xã hội.

Mỗi năng lực có ba mức kỳ vọng – Cơ bản, Trung bình, Nâng cao – không gắn với lớp hay độ tuổi cụ thể, kèm ví dụ "Trong lớp học". Đạo đức không tách thành một mục riêng mà được lồng vào toàn bộ khung.

Một số ví dụ lớp học trong khung

  • Kiểm chứng đầu ra: học sinh xem lời giải một bài toán do công cụ AI đưa ra, đối chiếu với cách giải giáo viên đã dạy. Ở mức cao hơn, khi giáo viên đưa ra vài cách diễn giải một sự kiện lịch sử do AI tạo, học sinh dùng nguồn tư liệu đáng tin cậy để kiểm tra và lập luận nên đưa cách nào vào báo cáo.
  • Quyết định có dùng AI không: giáo viên nêu các việc thường ngày, học sinh di chuyển đến các góc lớp có nhãn "Chỉ AI", "AI hỗ trợ", "Chỉ con người", "Chưa chắc", rồi tranh luận và đổi góc nếu bị thuyết phục.
  • Phân rã nhiệm vụ: học sinh liệt kê các bước viết một bài luận (chọn đề tài, tìm dẫn chứng, sắp xếp lập luận, viết nháp, sửa bài), xác định bước nào AI có thể hỗ trợ và bước nào cần tiếng nói, lập luận của chính mình, đối chiếu với quy định sử dụng AI của trường.

Trách nhiệm chung, không chỉ của giáo viên

Khung khẳng định giáo viên không thể một mình gánh việc phát triển hiểu biết AI. Lãnh đạo nhà trường cần đầu tư bồi dưỡng; người thiết kế học liệu lồng nội dung vào các môn; nhà hoạch định chính sách tạo điều kiện; cha mẹ có thể dùng khung làm điểm khởi đầu cho các cuộc trò chuyện về AI ở nhà. Tài liệu lưu ý: kỳ vọng tích hợp hiểu biết AI mà không đầu tư thời gian, nguồn lực cho bồi dưỡng sẽ làm tăng áp lực vốn đã lớn lên giáo viên.

Gợi ý cho nhà trường, giáo viên Việt Nam

  • Lĩnh vực "Tương tác với AI" có thể lồng vào hầu hết các môn mà không cần lập trình: đối chiếu lời giải, kiểm chứng thông tin, bàn về gợi ý của mạng xã hội.
  • Hoạt động "bốn góc lớp" và "phân rã bài luận" dễ áp dụng ngay, giúp học sinh tự xây dựng nguyên tắc dùng AI.
  • Lĩnh vực "Định hình AI" phù hợp với môn Tin học và các câu lạc bộ, không cần đặt ra cho mọi học sinh cùng lúc.
  • Vì PISA 2029 dự kiến đánh giá hiểu biết truyền thông và AI, các cơ sở giáo dục có thể tham khảo khung để chuẩn bị sớm.

Nguồn tham khảo

  1. OECD & Ủy ban châu Âu (2026). Empowering Learners for the Age of AI: An AI Literacy Framework for Primary and Secondary Education. OECD Publishing (giấy phép CC BY 4.0). https://www.oecd.org/en/publications/empowering-learners-for-the-age-of-ai_65cd27d4-en.html
  2. OECD & Ủy ban châu Âu (2026). Bản PDF của khung AILit. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2026/06/empowering-learners-for-the-age-of-ai_2f8315e7/65cd27d4-en.pdf
  3. Ủy ban châu Âu (2025). Empowering Learners for the Age of AI – Review Draft (bản dự thảo tháng 5/2025). https://ailiteracyframework.org/wp-content/uploads/2025/05/AILitFramework_ReviewDraft.pdf

Trích dẫn bài viết

Ban Biên tập IESDTD biên dịch từ OECD và Ủy ban châu Âu (2026). Khung hiểu biết AI cho giáo dục phổ thông của OECD và Ủy ban châu Âu (AILit): 4 lĩnh vực, 19 năng lực. Viện Khoa học giáo dục và phát triển Công nghệ số. https://iesdtd.edu.vn/nghien-cuu/khung-hieu-biet-ai-oecd-uy-ban-chau-au