Học từ xa thời COVID-19 để lại gì? Phân tích gộp về thiếu hụt học tập và bài học cho học trực tuyến

Nghiên cứu Đăng ngày 03/10/2026

Tác giả

Ban Biên tập IESDTD biên dịch từ Di Pietro (2023)

Lĩnh vực

Trí tuệ nhân tạo, Khoa học dữ liệu & Công nghệ số

Từ khóa

COVID-19, đóng cửa trường học, học trực tuyến, thiếu hụt học tập, phân tích gộp, phục hồi học tập

Tóm tắt

Lược dịch phân tích gộp của Di Pietro (Trung tâm Nghiên cứu chung của Ủy ban châu Âu, 2023) với 239 ước lượng từ 39 nghiên cứu ở 19 nước: đóng cửa trường làm kết quả học tập giảm khoảng 0,19 độ lệch chuẩn, nặng hơn ở toán – khoa học và chưa được bù đắp sau một năm.

Phần chính lược dịch từ: Di Pietro, G. (2023). The impact of Covid-19 on student achievement: Evidence from a recent meta-analysis. Educational Research Review, 39, 100530 (giấy phép CC BY 4.0). Quan điểm trong bài gốc là của tác giả, không phải quan điểm chính thức của Ủy ban châu Âu. Mục "Đối chiếu" và "Bài học cho học trực tuyến" do Ban Biên tập tổng hợp thêm.

Đại dịch COVID-19 buộc trường học ở hầu hết các nước đóng cửa nhiều tuần hoặc nhiều tháng. Học sinh học tại nhà qua hội nghị truyền hình, truyền hình, phát thanh. Sự chuyển đổi diễn ra đột ngột: nhiều trường không kịp thiết kế chương trình học tại nhà; nhiều giáo viên thiếu kỹ năng sư phạm và kỹ năng số cho dạy trực tuyến; nhiều học sinh thiếu máy tính, kết nối ổn định, góc học yên tĩnh; cha mẹ vừa đi làm (hoặc mất việc) vừa kèm con học. Sự cô lập kéo dài cũng ảnh hưởng tới sức khỏe tinh thần và vận động của trẻ. Các phân tích gộp công bố sau đó cho phép trả lời: việc học đã bị ảnh hưởng đến đâu?

Nghiên cứu được thực hiện thế nào?

Giorgio Di Pietro (Trung tâm Nghiên cứu chung – JRC của Ủy ban châu Âu) tổng hợp 239 ước lượng từ 39 nghiên cứu ở 19 quốc gia, về tác động của việc đóng cửa trường do COVID-19 lên kết quả học tập ở tiểu học, trung học và đại học. So với các phân tích gộp trước, nghiên cứu có ba điểm mới:

• Mẫu cân bằng hơn về quốc gia: số ước lượng đến từ Mỹ và Anh chiếm khoảng 33,9%, so với khoảng 71,1% trong phân tích gộp của Betthäuser và cộng sự (2023). Có cả các nước như Slovenia, Ai Cập. Tuy vậy, tác giả lưu ý các nước thu nhập cao vẫn chiếm tỷ trọng rất lớn.
• Bao gồm cả sinh viên đại học.
• Xét thêm các yếu tố điều tiết mới: loại dữ liệu và thiết kế nghiên cứu.

"Thiếu hụt học tập" được hiểu là phần kết quả học tập thấp hơn so với mức lẽ ra đạt được nếu không có đại dịch.

Sáu phát hiện chính

1. Kết quả học tập giảm trung bình khoảng 0,19 độ lệch chuẩn. Mức này tương đương thiệt hại của học sinh từng bị gián đoạn học tập nghiêm trọng do thiên tai lớn (ví dụ bão Katrina ở Mỹ).
2. Toán và khoa học bị ảnh hưởng nặng hơn các môn khác, nên cần hỗ trợ thêm ở các môn này.
3. Không khác biệt có ý nghĩa giữa các cấp học (tiểu học, trung học, đại học). Tác giả giả thuyết học sinh nhỏ tuổi có thể được cha mẹ hỗ trợ nhiều hơn khi học trực tuyến, bù lại bất lợi về khả năng tự học; còn học sinh lớn chịu thiệt khi các trải nghiệm thực hành, tham quan thực tế không thể chuyển lên mạng. Tuy nhiên, vì không phân tích theo từng lớp, không loại trừ khả năng các em lớp 1 bị ảnh hưởng đặc biệt nặng.
4. Thiếu hụt không tự mất đi. Các đánh giá vài tháng hoặc hơn một năm sau khi dịch bùng phát không cho thấy kết quả tốt hơn các đánh giá đầu đại dịch – học sinh năm 2021 chưa bù đắp được phần thiếu hụt năm 2020. Tác giả dẫn ước tính của Kaffenberger: nếu việc học ở lớp 3 giảm một phần ba (tương đương đóng cửa trường khoảng ba tháng), trình độ ở lớp 10 có thể thấp hơn cả một năm học nếu không có biện pháp bù đắp.
5. Học sinh châu Âu bị thiệt hại ít hơn các nơi khác. Lý do có thể là thu nhập bình quân cao hơn, năng lực công nghệ tốt hơn, lịch nghỉ đã có sẵn trùng thời gian đóng cửa, và – ở bậc đại học – các cơ sở châu Âu chuẩn bị tốt hơn cho dạy từ xa.
6. Các nghiên cứu dùng phương pháp không nhân quả có xu hướng đánh giá thấp thiệt hại, vì không tính đến xu hướng tiến bộ vốn có của học sinh.

Tác giả cũng dẫn nghiên cứu của Chetty và cộng sự: nâng kết quả học tập thêm 0,2 độ lệch chuẩn được dự báo làm thu nhập hằng năm trong suốt cuộc đời tăng trung bình khoảng 2,6% – cho thấy thiệt hại học tập có thể kéo theo hệ quả kinh tế lâu dài.

Khuyến nghị của tác giả

• Cần nỗ lực nhiều hơn để giúp học sinh bù đắp phần học bị mất, đồng thời bảo vệ ngân sách giáo dục trước nhu cầu cạnh tranh của các ngành khác.
• Ưu tiên các biện pháp hiệu quả chi phí. Có sự đồng thuận tương đối rộng rằng phụ đạo theo nhóm nhỏ là cách hiệu quả về chi phí; ngoài ra cần chú ý các thực hành sư phạm ít tốn kém như phát triển kỹ năng siêu nhận thức (học sinh suy nghĩ về cách mình học) và tăng cường hợp tác, đối thoại giữa học sinh.
• Các cấp chính quyền nên chia sẻ kinh nghiệm về các biện pháp phục hồi học tập và hiệu quả chi phí của chúng.

Đối chiếu với các nghiên cứu khác

Betthäuser, Bach-Mortensen và Engzell (Nature Human Behaviour, 2023) – phân tích gộp đăng ký trước, 42 nghiên cứu ở 15 nước – ước tính thiếu hụt d = −0,14, xuất hiện sớm và kéo dài theo thời gian. Thiếu hụt đặc biệt lớn ở trẻ em gia đình có điều kiện kinh tế – xã hội thấp, lớn hơn ở toán so với đọc, và ở các nước thu nhập trung bình so với thu nhập cao. Bằng chứng ở các nước thu nhập thấp còn rất thiếu.

Engzell, Frey và Verhagen (PNAS, 2021) nghiên cứu khoảng 350.000 học sinh tiểu học Hà Lan – nước chỉ đóng cửa trường 8 tuần, có hệ thống cấp kinh phí trường học công bằng và tỷ lệ truy cập Internet băng thông rộng cao nhất thế giới. Dù vậy, học sinh vẫn mất khoảng 3 điểm phần trăm vị, tức 0,08 độ lệch chuẩn – tương đương một phần năm năm học, bằng đúng thời gian đóng cửa. Thiệt hại ở học sinh từ gia đình có trình độ học vấn thấp lớn hơn tới 60%. Nhóm tác giả kết luận học sinh hầu như không tiến bộ khi học ở nhà, và thiệt hại có thể còn lớn hơn ở những nước hạ tầng yếu hơn hoặc đóng cửa lâu hơn.

Bài học cho học trực tuyến và học kết hợp

Ban Biên tập lưu ý: các nghiên cứu trên đo tác động của việc đóng cửa trường trong khủng hoảng – gồm cả học trực tuyến được tổ chức vội vàng lẫn những tác động khác của đại dịch – chứ không đánh giá học trực tuyến được thiết kế bài bản trong điều kiện bình thường. Dù vậy, có thể rút ra một số bài học:

• Chuyển nội dung lên mạng chưa phải là dạy học. Ngay ở nước có hạ tầng tốt nhất như Hà Lan, học sinh tiểu học gần như không tiến bộ khi học ở nhà. Học trực tuyến hiệu quả cần thiết kế sư phạm, tương tác, phản hồi thường xuyên và người lớn hỗ trợ – đặc biệt với trẻ nhỏ.
• Công nghệ khuếch đại bất bình đẳng sẵn có. Học sinh gia đình khó khăn thiệt hại nhiều nhất. Mọi kế hoạch học trực tuyến cần tính đến thiết bị, kết nối, không gian học và sự hỗ trợ của gia đình.
• Thiếu hụt cần được đo và bù đắp chủ động. Đánh giá chẩn đoán đầu năm học, phụ đạo nhóm nhỏ có trọng tâm, ưu tiên toán – khoa học và nhóm học sinh yếu thế.
• Chuẩn bị sẵn cho gián đoạn tương lai (thiên tai, dịch bệnh): kế hoạch dạy học từ xa, bồi dưỡng năng lực số cho giáo viên, học liệu phù hợp cả khi không có Internet (truyền hình, tài liệu in).

Nguồn tham khảo

1. Di Pietro, G. (2023). The impact of Covid-19 on student achievement: Evidence from a recent meta-analysis. Educational Research Review, 39, 100530 (giấy phép CC BY 4.0). https://doi.org/10.1016/j.edurev.2023.100530
2. Betthäuser, B. A., Bach-Mortensen, A. M. & Engzell, P. (2023). A systematic review and meta-analysis of the evidence on learning during the COVID-19 pandemic. Nature Human Behaviour, 7, 375–385. https://doi.org/10.1038/s41562-022-01506-4
3. Engzell, P., Frey, A. & Verhagen, M. D. (2021). Learning loss due to school closures during the COVID-19 pandemic. PNAS, 118, e2022376118 (giấy phép CC BY). https://doi.org/10.1073/pnas.2022376118

Trích dẫn bài viết

Ban Biên tập IESDTD biên dịch từ Di Pietro (2023) (2026). Học từ xa thời COVID-19 để lại gì? Phân tích gộp về thiếu hụt học tập và bài học cho học trực tuyến. Viện Khoa học giáo dục và phát triển Công nghệ số. https://iesdtd.edu.vn/nghien-cuu/hoc-tu-xa-thoi-covid-19-va-thieu-hut-hoc-tap