- Tác giả
- Ban Biên tập IESDTD tổng hợp
- Lĩnh vực
- Đào tạo & Phát triển nguồn nhân lực số
- Từ khóa
- PISA 2022, dự định nghề nghiệp, chưa xác định nghề, OECD, hướng nghiệp
Tóm tắt
PISA 2022: khoảng 2/5 học sinh 15 tuổi ở các nước OECD chưa nêu được nghề dự định, tăng mạnh từ 2018. Nhiều em dồn nguyện vọng vào vài nghề chuyên môn, hoặc muốn làm nghề cần bằng cấp cao nhưng không định học tiếp. Vì sao điều đó đáng lo và nhà trường làm được gì.
Từ năm 2000, PISA — chương trình đánh giá học sinh quốc tế của OECD — hỏi học sinh 15 tuổi một câu: "Em nghĩ khoảng 30 tuổi em sẽ làm công việc gì?". Câu trả lời được mã hóa theo Danh mục nghề nghiệp quốc tế (ISCO-08). Nhóm nghiên cứu Sẵn sàng nghề nghiệp của OECD đã dùng dữ liệu này để theo dõi cách thanh thiếu niên nghĩ về tương lai, và đối chiếu với các nghiên cứu theo dõi dài hạn về việc làm sau này. Bài này tổng hợp ba phát hiện chính.
1. Ngày càng nhiều học sinh chưa xác định được nghề
Học sinh được coi là "chưa xác định" nếu bỏ trống hoặc trả lời quá mơ hồ để phân loại. OECD kiểm tra thêm: hơn ba phần tư học sinh bỏ trống câu này vẫn điền nghề nghiệp của cha mẹ — nghĩa là phần lớn các em thực sự chưa có dự định, chứ không phải lười trả lời.
- Năm 2022, trung bình các nước OECD có 39% học sinh 15 tuổi chưa xác định nghề (61% đã xác định).
- Tỷ lệ này tăng ở tất cả các nước OECD giai đoạn 2018–2022, trung bình thêm 14 điểm phần trăm; ở nhiều nước đã tăng gấp đôi từ 2015.
- Thấp nhất ở Costa Rica, Thổ Nhĩ Kỳ, Ireland (dưới 25%); ở Phần Lan, Đan Mạch cao gấp đôi.
- Học sinh có kết quả học tập thấp dễ chưa xác định hơn (44% so với 34% ở học sinh giỏi); nam nhiều hơn nữ (41% so với 36%). Nhóm cao nhất là nam sinh học lực thấp thuộc một phần tư hoàn cảnh khó khăn nhất: 46%.
OECD chưa xác định được nguyên nhân. Hai giả thuyết được nêu: tỷ lệ học sinh dự định học lên bậc sau phổ thông tăng (trung bình từ 61% lên 69% giai đoạn 2015–2022) nên các em hoãn việc chọn nghề; và đại dịch COVID-19 với những khó khăn kinh tế. Học sinh cho rằng "đi học là phí thời gian", lo không đủ tiền sau khi ra trường, hoặc thường không đủ tiền mua thức ăn cũng dễ chưa xác định nghề hơn.
Vì sao điều này đáng lo?
OECD tổng hợp 19 phân tích dữ liệu theo dõi khoảng 70.000 người ở tám nước. Sau khi kiểm soát thành tích, hoàn cảnh, giới tính, nguồn gốc, 15 phân tích cho thấy thanh thiếu niên đã có dự định nghề rõ ràng về sau có kết quả việc làm tốt hơn (ít rơi vào tình trạng không học, không làm hơn; thu nhập hoặc mức hài lòng cao hơn). Ba phân tích không thấy quan hệ có ý nghĩa, một phân tích (Hàn Quốc) thấy quan hệ ngược chiều. Ví dụ: ở Canada, học sinh xác định được nghề ở tuổi 15 ít khả năng rơi vào nhóm không học, không làm ở tuổi 25 hơn 6 điểm phần trăm và thu nhập cao hơn 6% ở tuổi 30.
OECD cũng lưu ý có "sự chưa xác định tốt": học sinh học tốt, tự tin, được tư vấn hữu ích, đang chủ động khám phá. Nhưng với học sinh học lực thấp — nhóm thường rời trường sớm và mất tiếp cận tư vấn — sự chưa xác định thường là dấu hiệu đáng lo hơn.
2. Nguyện vọng dồn vào ít nghề và lệch so với thị trường
Ở các nước OECD, học sinh nêu được dự định thường dồn vào một số ít nghề. Theo dữ liệu PISA 2018 được OECD phân tích, ở 31 nước OECD, 56% nam sinh giỏi và 60% nữ sinh giỏi chọn một trong 10 nghề phổ biến nhất của bạn cùng giới. Nữ sinh dồn mạnh vào nhóm "nhà chuyên môn" (bác sĩ, giáo viên, kỹ sư, luật sư, kiến trúc sư...): 66% nữ sinh có dự định chọn nhóm này, so với 48% nam sinh.
Báo cáo của OECD về xứ Wales (Anh) năm 2025 minh họa độ lệch so với thị trường: 63% học sinh có dự định ở đây muốn làm nghề chuyên môn vào khoảng 30 tuổi, trong khi theo Tổng điều tra 2021 chỉ 22,5% người lao động 30–34 tuổi làm các nghề này. Trong khi đó, nhiều nước thiếu thợ lành nghề, nhưng trung bình OECD chỉ 7,6% học sinh dự định làm nghề thuộc nhóm thợ thủ công và thợ kỹ thuật (nhóm 7 của ISCO).
3. Muốn làm nghề cần bằng cấp cao nhưng không định học tiếp
OECD gọi đây là "lệch kế hoạch" (misalignment): học sinh mong làm nhà quản lý, nhà chuyên môn hoặc kỹ thuật viên nhưng dự định dừng học sau trung học phổ thông. Năm 2022, trung bình OECD khoảng 21% học sinh ở tình trạng này. Nhiều nghiên cứu theo dõi dài hạn gắn sự lệch kế hoạch ở tuổi thiếu niên với kết quả việc làm kém hơn mong đợi; các nhà nghiên cứu coi đó là dấu hiệu học sinh chưa hiểu thị trường lao động vận hành thế nào. Nam sinh, học sinh khó khăn và học sinh học lực thấp có tỷ lệ lệch cao nhất.
Học sinh cảm thấy thế nào?
PISA 2022, trung bình các nước OECD:
- 47% đồng ý "Em lo mình chưa sẵn sàng cho cuộc sống sau khi học xong";
- 49% đồng ý "Nhà trường chưa chuẩn bị nhiều cho em bước vào cuộc sống người lớn";
- 34% không đồng ý "Em được thông tin đầy đủ về các con đường sau khi học xong";
- 42% không đồng ý "Nhà trường giúp em tự tin ra quyết định".
Hướng nghiệp có giúp được không?
Theo OECD, có cơ sở vững để tin rằng tham gia hoạt động hướng nghiệp giúp giảm sự chưa xác định. Trong dữ liệu PISA 2022, sau khi kiểm soát giới tính, hoàn cảnh, thành tích, nguồn gốc nhập cư, việc tham gia gần như mọi hoạt động được hỏi — tham quan nơi làm việc, hội chợ việc làm, gặp chuyên viên tư vấn, làm bảng hỏi sở thích, tìm hiểu nghề và chương trình học trên mạng, tham quan trường đại học, tìm hiểu hỗ trợ tài chính — đều gắn với tỷ lệ chưa xác định thấp hơn (riêng thực tập thì không). Ở PISA 2018, 32% học sinh chưa từng trò chuyện với ai về nghề mình thích là chưa xác định nghề, so với 19% ở học sinh đã từng trò chuyện. Một ví dụ chính sách: Armenia có học phần 15 tuần, mỗi tuần một giờ, ở năm áp chót bậc trung học phổ thông, giúp học sinh tự tìm hiểu kế hoạch học tập và nghề nghiệp, kết thúc bằng bài trình bày trước tập thể.
Lưu ý về bằng chứng: các phân tích PISA là tương quan tại một thời điểm, không chứng minh nhân quả; số liệu so sánh các nước phụ thuộc cách hỏi và mã hóa.
Gợi ý cho nhà trường Việt Nam
- Thêm câu hỏi kiểu PISA vào phiếu hướng nghiệp hằng năm: nghề dự định ở tuổi 30, trình độ học dự định, mức độ chắc chắn. Theo dõi nhóm "chưa xác định" và nhóm "lệch kế hoạch" để tư vấn riêng, ưu tiên học sinh học lực thấp, sắp rời trường.
- Mở rộng danh sách nghề học sinh biết đến, nhất là nghề kỹ thuật, dịch vụ có nhu cầu cao, thay vì chỉ xoay quanh vài nghề "danh giá".
- Giúp học sinh đối chiếu nghề mong muốn với con đường học tập thực tế: cần học gì, ở đâu, bao lâu, chi phí bao nhiêu.
- Không ép học sinh "phải chọn ngay": mục tiêu là các em chủ động suy nghĩ và tìm hiểu, có thể thay đổi dự định khi biết thêm.
Nguồn tham khảo
- OECD (2024). Teenage career uncertainty: why it matters and how to reduce it. OECD Education Spotlights, No. 16. OECD Publishing, Paris. https://doi.org/10.1787/e89c3da9-en
- Mann, A., Diaz, J. & Zapata Posada, S. (2025). Teenage career development in Wales: Insights from PISA. OECD Education Working Papers. OECD Publishing, Paris (CC BY 4.0). https://doi.org/10.1787/476f9572-en
- OECD (2024). Challenging Social Inequality Through Career Guidance: Insights from International Data and Practice. OECD Publishing, Paris. https://doi.org/10.1787/619667e2-en
- Covacevich, C. và cộng sự (2021). Indicators of teenage career readiness: An analysis of longitudinal data from eight countries. OECD Education Working Papers, No. 258. https://doi.org/10.1787/cec854f8-en
Trích dẫn bài viết
Ban Biên tập IESDTD tổng hợp (2026). Học sinh 15 tuổi nghĩ gì về nghề nghiệp? Chưa xác định nghề, dồn vào ít nghề và kế hoạch học lệch – dữ liệu PISA 2022. Viện Khoa học giáo dục và phát triển Công nghệ số. https://iesdtd.edu.vn/nghien-cuu/hoc-sinh-15-tuoi-va-du-dinh-nghe-nghiep-du-lieu-pisa-2022