- Tác giả
- Ban Biên tập IESDTD tổng hợp
- Lĩnh vực
- Trí tuệ nhân tạo, Khoa học dữ liệu & Công nghệ số
- Từ khóa
- đọc trên màn hình, đọc trên giấy, đọc hiểu, sách điện tử, sách giáo khoa số, phân tích gộp
Tóm tắt
Các phân tích gộp từ 2018 đến 2024 cho thấy người đọc hiểu văn bản trên giấy tốt hơn một chút so với trên màn hình, rõ nhất với văn bản thông tin và khi đọc có giới hạn thời gian; với trẻ nhỏ, sách số chỉ vượt sách giấy khi hiệu ứng tương tác gắn chặt với nội dung câu chuyện.
Sách giáo khoa điện tử, học liệu số, máy tính bảng trong lớp học ngày càng phổ biến. Nhiều người mặc nhiên cho rằng nội dung giống nhau thì đọc trên giấy hay trên màn hình cũng vậy. Hàng chục thực nghiệm so sánh trực tiếp hai hình thức đọc đã được thực hiện, và các phân tích gộp tổng hợp chúng cho một bức tranh khá nhất quán: có một "hiệu ứng màn hình kém hơn" (screen inferiority effect) – nhỏ, nhưng ổn định và phụ thuộc vào loại văn bản, cách đọc và người đọc.
Ghi chú biên tập: bài tổng hợp từ tóm tắt và nội dung công bố của bốn phân tích gộp ghi ở cuối bài; phân tích gộp của Furenes và cộng sự (2021) phát hành theo giấy phép CC BY 4.0.
Bốn phân tích gộp chính
| Nghiên cứu | Phạm vi | Kết quả chính |
|---|---|---|
| Delgado, Vargas, Ackerman & Salmerón (2018) | 54 nghiên cứu (2000–2017), 171.055 người tham gia | Đọc trên giấy hiểu tốt hơn trên màn hình (g = −0,21 cho màn hình) |
| Clinton (2019) | 33 thực nghiệm có phân nhóm ngẫu nhiên (2008–2018), 2.799 người | Đọc trên màn hình kém hơn (g = −0,25); thời gian đọc không khác biệt |
| Furenes, Kucirkova & Bus (2021) | 39 nghiên cứu, 1.812 trẻ 1–8 tuổi | Sách số chỉ khác sách giấy ở chỗ "số hóa" thì trẻ hiểu truyện kém hơn; sách số có hiệu ứng phù hợp nội dung thì tốt hơn |
| Salmerón và cộng sự (2024) | Thiết bị cầm tay (máy tính bảng…): 38 + 21 nghiên cứu | Vẫn có lợi thế nhỏ cho giấy (g ≈ −0,11 và −0,10) |
Lợi thế của giấy rõ nhất khi nào?
Văn bản thông tin, không phải truyện
Delgado và cộng sự thấy lợi thế của giấy ổn định ở các nghiên cứu dùng văn bản thông tin (hoặc kết hợp thông tin và tự sự), nhưng không có ở nghiên cứu chỉ dùng văn bản tự sự. Clinton cho kết quả tương tự: với văn bản thông tin – giải thích, hiệu ứng là g = −0,32, còn với văn bản tự sự gần như bằng không (g = −0,04). Điều này quan trọng với nhà trường, vì sách giáo khoa các môn khoa học, lịch sử, địa lý phần lớn là văn bản thông tin.
Đọc có giới hạn thời gian
Lợi thế của giấy tăng lên khi người đọc bị giới hạn thời gian, so với khi được tự điều chỉnh nhịp đọc (Delgado và cộng sự, 2018).
Không giảm theo thời gian
Trái với kỳ vọng rằng thế hệ "bản địa số" sẽ quen dần với màn hình, Delgado và cộng sự ghi nhận lợi thế của đọc trên giấy tăng lên theo năm công bố trong giai đoạn 2000–2017.
Người đọc tự đánh giá kém chính xác hơn trên màn hình
Clinton (2019) cho thấy người đọc trên giấy ước lượng mức hiểu của chính mình chính xác hơn (g = 0,20) – tức khả năng siêu nhận thức tốt hơn. Kết luận của tác giả: khi đọc trên giấy, người đọc có thể hiệu quả hơn và nhận biết rõ hơn mức độ hiểu bài của mình. Khi đọc trên màn hình, người học dễ "tưởng là đã hiểu".
Máy tính bảng tốt hơn máy tính, nhưng vẫn chưa bằng giấy
Phần lớn nghiên cứu trước đây dùng máy tính để đọc trên màn hình. Salmerón và cộng sự (Journal of Educational Psychology, 2024) đặt câu hỏi liệu thiết bị cầm tay – vốn cho trải nghiệm gần với sách hơn – có thoát khỏi hiệu ứng này không. Kết quả hai phân tích gộp vẫn cho thấy lợi thế nhỏ, có ý nghĩa của đọc trên giấy. Hiệu ứng có xu hướng lớn hơn ở sinh viên đại học so với học sinh phổ thông, và khi người tham gia được đánh giá riêng từng người thay vì theo nhóm. Các tác giả khuyến nghị tiếp tục khuyến khích đọc sách in trong trường học, đồng thời phát triển cách dùng thiết bị cầm tay hiệu quả cho việc đọc.
Trẻ nhỏ và sách điện tử
Phân tích gộp của Furenes, Kucirkova và Bus (Review of Educational Research, 2021, giấy phép CC BY 4.0) xem xét trẻ 1–8 tuổi và cho kết quả nhiều sắc thái hơn:
- Khi sách số và sách giấy chỉ khác nhau ở việc được số hóa, trẻ hiểu truyện kém hơn với sách số.
- Người lớn đọc cùng trẻ với sách giấy hiệu quả hơn các hiệu ứng tương tác của sách số khi trẻ tự đọc.
- Tuy nhiên, khi sách số có các hiệu ứng phù hợp với nội dung câu chuyện (minh họa động, âm thanh làm rõ diễn biến), sách số lại vượt sách giấy.
- Từ điển tích hợp trong sách số không giúp hoặc thậm chí cản trở việc hiểu truyện, nhưng giúp trẻ học từ vựng.
Các tác giả giải thích kết quả theo thuyết tải nhận thức: hiệu ứng không liên quan đến nội dung làm phân tán sự chú ý; hiệu ứng gắn với nội dung lại giúp trẻ hiểu.
Giới hạn của bằng chứng
- Quy mô tác động nhỏ (khoảng 0,1–0,3 độ lệch chuẩn): đọc trên màn hình không "hỏng" việc học, nhưng chênh lệch tích lũy qua nhiều năm học có thể đáng kể.
- Hầu hết thực nghiệm đo hiểu văn bản ngắn ngay sau khi đọc, trong điều kiện phòng thí nghiệm; ít nghiên cứu theo dõi dài hạn trong lớp học thật.
- Màn hình rất đa dạng (máy tính, máy tính bảng, điện thoại, máy đọc sách mực điện tử) và học liệu số có thể được thiết kế rất khác nhau; kết quả trung bình không áp dụng nguyên xi cho mọi sản phẩm.
Gợi ý cho nhà trường và giáo viên Việt Nam
- Không thay hoàn toàn sách in bằng sách số, nhất là với văn bản thông tin dài, cần đọc kỹ và đọc lại. Học liệu số có thể bổ sung, không nhất thiết thay thế.
- Dạy cách đọc trên màn hình: đọc chậm lại, ghi chú, tóm tắt, tự đặt câu hỏi kiểm tra – để bù cho xu hướng đọc lướt và "tưởng là đã hiểu".
- Kiểm tra đọc hiểu quan trọng nên cân nhắc hình thức: nếu chuyển sang làm bài trên máy, cần biết rằng hình thức có thể ảnh hưởng nhẹ đến kết quả, nhất là khi có giới hạn thời gian.
- Với trẻ mầm non, tiểu học: ưu tiên cha mẹ, giáo viên đọc cùng trẻ; nếu dùng sách điện tử, chọn sách có hiệu ứng phục vụ câu chuyện, tránh trò chơi, hình động không liên quan.
- Đánh giá học liệu số trước khi đưa vào lớp theo nguyên tắc: mọi yếu tố tương tác phải giúp hiểu nội dung, không chỉ để thu hút.
Nguồn tham khảo
- Furenes, M. I., Kucirkova, N. & Bus, A. G. (2021). A Comparison of Children's Reading on Paper Versus Screen: A Meta-Analysis. Review of Educational Research, 91, 483–517 (giấy phép CC BY 4.0). https://doi.org/10.3102/0034654321998074
- Delgado, P., Vargas, C., Ackerman, R. & Salmerón, L. (2018). Don't throw away your printed books: A meta-analysis on the effects of reading media on reading comprehension. Educational Research Review, 25, 23–38. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2018.09.003
- Clinton, V. (2019). Reading from paper compared to screens: A systematic review and meta-analysis. Journal of Research in Reading, 42, 288–325. https://doi.org/10.1111/1467-9817.12269
- Salmerón, L., Altamura, L., Delgado, P., Karagiorgi, A. & Vargas, C. (2024). Reading comprehension on handheld devices versus on paper: A narrative review and meta-analysis of the medium effect and its moderators. Journal of Educational Psychology, 116, 153–172. https://doi.org/10.1037/edu0000830
Trích dẫn bài viết
Ban Biên tập IESDTD tổng hợp (2026). Đọc trên giấy hay trên màn hình? Bốn phân tích gộp về "hiệu ứng màn hình kém hơn" và hàm ý cho sách giáo khoa số. Viện Khoa học giáo dục và phát triển Công nghệ số. https://iesdtd.edu.vn/nghien-cuu/doc-tren-giay-va-doc-tren-man-hinh