Đạo luật AI của Liên minh châu Âu: vì sao AI trong giáo dục bị xếp vào nhóm rủi ro cao

Nghiên cứu Đăng ngày 04/10/2026

Tác giả

Ban Biên tập IESDTD tổng hợp

Lĩnh vực

Trí tuệ nhân tạo, Khoa học dữ liệu & Công nghệ số

Từ khóa

Đạo luật AI, Liên minh châu Âu, rủi ro cao, giám sát thi cử, quản trị AI trong giáo dục

Tóm tắt

Đạo luật AI của EU (Quy định 2024/1689) xếp các hệ thống AI dùng để tuyển sinh, chấm kết quả học tập, phân luồng và giám sát thi cử vào nhóm rủi ro cao, cấm nhận diện cảm xúc trong trường học. Lịch áp dụng đã được điều chỉnh năm 2026.

Đạo luật Trí tuệ nhân tạo của Liên minh châu Âu (EU AI Act, Quy định (EU) 2024/1689) là khung pháp lý toàn diện đầu tiên trên thế giới về AI, tiếp cận theo mức độ rủi ro: một số ứng dụng bị cấm, một số bị xếp "rủi ro cao" và phải đáp ứng nhiều yêu cầu nghiêm ngặt, phần còn lại chủ yếu chịu nghĩa vụ minh bạch. Giáo dục và đào tạo nghề là một trong những lĩnh vực được luật gọi tên cụ thể.

Dù Việt Nam không chịu sự điều chỉnh của luật này, các quy định của EU thường được dùng làm tham chiếu khi các nước xây dựng chính sách, và các công cụ giáo dục quốc tế bán vào thị trường EU sẽ phải tuân thủ. Đây cũng là tài liệu hữu ích để nhà trường tự đặt câu hỏi khi chọn công cụ AI.

Lý do: AI có thể quyết định con đường học tập của một người

Phần thuyết minh (recital) của Đạo luật giải thích rằng các hệ thống AI trong giáo dục cần được coi là rủi ro cao vì chúng có thể quyết định con đường học tập và nghề nghiệp trong cuộc đời một người, và do đó ảnh hưởng đến khả năng tự bảo đảm sinh kế. Nếu được thiết kế và sử dụng không đúng, chúng có thể đặc biệt xâm phạm quyền được giáo dục, quyền không bị phân biệt đối xử, và duy trì các khuôn mẫu phân biệt đối xử trong lịch sử – luật nêu ví dụ đối với phụ nữ, một số nhóm tuổi, người khuyết tật, người thuộc một số nguồn gốc chủng tộc hoặc dân tộc, hoặc xu hướng tính dục.

Bốn nhóm hệ thống AI giáo dục "rủi ro cao"

Phụ lục III của Đạo luật liệt kê các hệ thống AI trong giáo dục và đào tạo nghề, ở mọi cấp học, được coi là rủi ro cao:

Ngoại lệ và giới hạn của ngoại lệ

Luật cho phép một hệ thống thuộc Phụ lục III không bị coi là rủi ro cao nếu không gây rủi ro đáng kể và chỉ thực hiện một nhiệm vụ thủ tục hẹp, cải thiện kết quả của một hoạt động con người đã hoàn thành, phát hiện sai lệch so với cách ra quyết định trước đó mà không thay thế đánh giá của con người, hoặc chỉ làm nhiệm vụ chuẩn bị cho một đánh giá. Tuy nhiên, hệ thống luôn bị coi là rủi ro cao nếu thực hiện việc lập hồ sơ đặc điểm cá nhân (profiling).

Bị cấm hẳn: nhận diện cảm xúc trong trường học

Danh mục hành vi AI bị cấm (áp dụng từ ngày 2/2/2025) bao gồm việc đưa ra thị trường hoặc sử dụng hệ thống AI để suy đoán cảm xúc của một người tại nơi làm việc và cơ sở giáo dục, trừ trường hợp vì lý do y tế hoặc an toàn. Điều này có nghĩa là các sản phẩm "đo mức độ tập trung", "phát hiện học sinh chán nản" qua camera, nếu dựa trên suy đoán cảm xúc, không được dùng trong trường học ở EU.

Nghĩa vụ đối với hệ thống rủi ro cao

Bên cung cấp (nhà phát triển)

Bên cung cấp phải có hệ thống quản lý rủi ro trong suốt vòng đời sản phẩm; quản trị dữ liệu huấn luyện, kiểm thử bảo đảm chất lượng và hạn chế thiên lệch; tài liệu kỹ thuật; ghi nhật ký tự động; hướng dẫn sử dụng minh bạch; thiết kế cho phép con người giám sát; và bảo đảm độ chính xác, độ bền vững, an ninh mạng. Hệ thống phải qua đánh giá sự phù hợp và đăng ký trong cơ sở dữ liệu của EU trước khi đưa ra thị trường.

Bên triển khai (nhà trường, cơ quan quản lý giáo dục)

Bên triển khai phải:

• Sử dụng theo hướng dẫn của nhà cung cấp và giao việc giám sát cho người có năng lực, được đào tạo, có thẩm quyền và được hỗ trợ cần thiết.
• Theo dõi hoạt động của hệ thống, báo cáo rủi ro và sự cố nghiêm trọng cho nhà cung cấp và cơ quan giám sát.
• Lưu nhật ký tự động trong thời gian phù hợp, tối thiểu sáu tháng (trừ khi luật khác quy định).
• Thông báo cho người lao động trước khi dùng hệ thống ở nơi làm việc.
• Thông báo cho cá nhân rằng họ là đối tượng của một hệ thống rủi ro cao khi hệ thống đưa ra hoặc hỗ trợ quyết định liên quan đến họ.
• Dùng thông tin từ nhà cung cấp để thực hiện đánh giá tác động bảo vệ dữ liệu theo Quy định chung về bảo vệ dữ liệu (GDPR).

Lịch áp dụng đã thay đổi năm 2026

Theo lịch ban đầu, nghĩa vụ đối với hệ thống rủi ro cao thuộc Phụ lục III áp dụng từ ngày 2/8/2026. Năm 2026, EU thông qua gói sửa đổi "Digital Omnibus về AI" – Quy định (EU) 2026/1744 ngày 8/7/2026, đăng Công báo ngày 24/7/2026 và có hiệu lực từ 27/7/2026. Theo các bản phân tích pháp lý về văn bản này:

• Nghĩa vụ đối với hệ thống rủi ro cao độc lập thuộc Phụ lục III (trong đó có giáo dục) lùi đến ngày 2/12/2027; hệ thống gắn vào sản phẩm thuộc Phụ lục I lùi đến 2/8/2028.
• Bổ sung lệnh cấm mới đối với hệ thống AI tạo ra hình ảnh, âm thanh, video thân mật không có sự đồng ý và nội dung xâm hại tình dục trẻ em.
• Nghĩa vụ về hiểu biết AI được điều chỉnh theo hướng bên cung cấp và bên triển khai hỗ trợ phát triển hiểu biết AI cho nhân viên.
• Các lệnh cấm đã áp dụng từ 2/2025, trong đó có lệnh cấm nhận diện cảm xúc ở trường học, không thay đổi.

Lưu ý: việc lùi thời hạn chỉ là hoãn, không bãi bỏ các yêu cầu.

Đối chiếu với Việt Nam

Ngày 10/12/2025, Quốc hội Việt Nam thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15, có hiệu lực từ 1/3/2026. Luật cũng tiếp cận theo rủi ro, chia hệ thống AI thành ba mức cao, trung bình và thấp; hệ thống rủi ro cao phải đánh giá sự phù hợp, lưu hồ sơ kỹ thuật, nhật ký vận hành và bảo đảm khả năng can thiệp của con người; nội dung âm thanh, hình ảnh, video do AI tạo ra phải được gắn nhãn. Danh mục cụ thể các hệ thống rủi ro cao trong giáo dục ở Việt Nam cần theo dõi trong các văn bản hướng dẫn thi hành.

Gợi ý cho nhà trường Việt Nam

• Khi một công cụ AI tham gia vào tuyển sinh, chấm điểm, xếp lớp hay giám sát thi, hãy coi đó là ứng dụng "nhạy cảm": yêu cầu nhà cung cấp giải thích dữ liệu huấn luyện, độ chính xác, cách xử lý sai sót.
• Luôn có giáo viên hoặc cán bộ xem xét lại trước khi kết quả do AI đưa ra ảnh hưởng tới học sinh; có kênh để học sinh, phụ huynh khiếu nại.
• Thận trọng với sản phẩm quảng cáo khả năng "đọc cảm xúc", "đo mức độ chú ý" của học sinh qua camera – loại ứng dụng mà EU đã cấm trong trường học.
• Thông báo rõ cho học sinh, phụ huynh khi một hệ thống AI được dùng để đánh giá hoặc ra quyết định liên quan đến các em.

Nguồn tham khảo

1. Liên minh châu Âu (2024). Regulation (EU) 2024/1689 (Artificial Intelligence Act) – Phụ lục III. https://artificialintelligenceact.eu/annex/3/
2. Liên minh châu Âu (2024). AI Act – Điều 5: Các hành vi AI bị cấm. https://artificialintelligenceact.eu/article/5/
3. Liên minh châu Âu (2024). AI Act – Điều 6: Quy tắc phân loại hệ thống rủi ro cao. https://artificialintelligenceact.eu/article/6/
4. Liên minh châu Âu (2024). AI Act – Điều 26: Nghĩa vụ của bên triển khai. https://artificialintelligenceact.eu/article/26/
5. Liên minh châu Âu (2024). AI Act – Recital 56. https://artificialintelligenceact.eu/recital/56/
6. Law & Technology (2026). Digital Omnibus on AI in the Official Journal: Regulation (EU) 2026/1744 is published. https://lawandtechnology.eu/en/digital-omnibus-on-ai-official-journal-regulation-2026-1744/
7. Gibson Dunn (2026). EU AI Act Omnibus Agreement – Postponed High-Risk Deadlines and Other Key Changes. https://www.gibsondunn.com/eu-ai-act-omnibus-agreement-postponed-high-risk-deadlines-and-other-key-changes/
8. Sở Khoa học và Công nghệ Ninh Bình (2026). Luật Trí tuệ nhân tạo chính thức có hiệu lực từ 01/3/2026. https://kdc.ninhbinh.gov.vn/pho-bien-phap-luat/luat-tri-tue-nhan-tao-chinh-thuc-co-hieu-luc-tu-0132026-hanh-lang-phap-ly-cho-su-phat-trien-va-ung-dung-tri-tue-nhan-tao-tai-viet-nam-582.html

Trích dẫn bài viết

Ban Biên tập IESDTD tổng hợp (2026). Đạo luật AI của Liên minh châu Âu: vì sao AI trong giáo dục bị xếp vào nhóm rủi ro cao. Viện Khoa học giáo dục và phát triển Công nghệ số. https://iesdtd.edu.vn/nghien-cuu/dao-luat-ai-eu-giao-duc-nhom-rui-ro-cao