Bồi dưỡng chuyên môn giáo viên thế nào thì thực sự thay đổi việc dạy và việc học?

Nghiên cứu Đăng ngày 03/10/2026

Tác giả

Ban Biên tập IESDTD tổng hợp

Lĩnh vực

Khoa học giáo dục & Đổi mới giáo dục

Từ khóa

bồi dưỡng giáo viên, phát triển chuyên môn, bồi dưỡng thường xuyên, huấn luyện giáo viên, coaching, EEF

Tóm tắt

Tác động trung bình của các chương trình bồi dưỡng giáo viên lên kết quả học sinh là nhỏ, nhưng chênh lệch giữa các chương trình rất lớn. Tổng hợp phân tích gộp của Sims và cộng sự (EEF, 2021) về 14 "cơ chế" của bồi dưỡng hiệu quả, khuyến nghị của EEF và bằng chứng về huấn luyện giáo viên (coaching).

Theo Education Endowment Foundation (EEF, Anh), hỗ trợ giảng dạy chất lượng cao có vai trò then chốt trong cải thiện kết quả của học sinh và có thể thu hẹp khoảng cách giữa học sinh khó khăn với bạn bè; bồi dưỡng chuyên môn (professional development – PD) là công cụ quan trọng để nâng chất lượng ấy. Ở Việt Nam, giáo viên phổ thông tham gia bồi dưỡng thường xuyên theo quy chế ban hành kèm Thông tư 19/2019/TT-BGDĐT, bên cạnh các đợt tập huấn triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và sinh hoạt chuyên môn ở tổ. Tuy vậy, không phải buổi bồi dưỡng nào cũng làm thay đổi cách giáo viên dạy, và càng không phải lúc nào cũng cải thiện kết quả của học sinh.

Bức tranh chung: tác động nhỏ, chênh lệch lớn

Năm 2021, nhóm nghiên cứu do Sam Sims (Đại học UCL) dẫn đầu thực hiện tổng quan hệ thống và phân tích gộp cho EEF. Nhóm rà soát các đánh giá chương trình bồi dưỡng công bố từ 2002 đến 2020, sàng lọc 3.140 tóm tắt, đọc 347 bài và cuối cùng phân tích 104 nghiên cứu (205 hệ số ảnh hưởng). Chỉ nhận thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, với giáo viên dạy học sinh 3–18 tuổi và kết quả đo bằng bài kiểm tra chuẩn hóa. Khoảng 70% nghiên cứu ở Mỹ, 24% ở Anh.

• Tác động trung bình của bồi dưỡng lên điểm kiểm tra chuẩn hóa nằm trong khoảng 0,03–0,09 độ lệch chuẩn tùy cấp học – dương nhưng nhỏ.
• Các thử nghiệm được đăng ký trước phương pháp và có tỷ lệ mất dữ liệu thấp cho hiệu quả thấp hơn rõ rệt, cho thấy một số ước lượng có thể bị thổi phồng.
• Nhưng chênh lệch giữa các chương trình rất lớn – và mục tiêu chính của nghiên cứu là giải thích vì sao.

14 cơ chế, xếp thành bốn mục đích

Nhóm tác giả đề xuất rằng điều làm nên bồi dưỡng hiệu quả không phải hình thức (hội thảo, dự giờ, nghiên cứu bài học…) mà là các cơ chế bên trong – những thành phần có thể quan sát, lặp lại và nếu bỏ đi thì hiệu quả giảm. Mỗi cơ chế chỉ được đưa vào khung khi đã có bằng chứng về tác dụng thay đổi hành vi ở nhiều lĩnh vực ngoài giáo dục (ví dụ thí nghiệm tâm lý, y tế công cộng). Báo cáo hướng dẫn Effective Professional Development (EEF, 10/2021) trình bày 14 cơ chế theo bốn nhóm:

Kết quả: càng nhiều cơ chế, càng hiệu quả

• Chương trình không có cơ chế nào có hệ số ảnh hưởng xấp xỉ 0; chương trình có gần đủ 14 cơ chế có hệ số khoảng 0,17 – tương đương khoảng 2 tháng tiến bộ thêm của học sinh.
• Chương trình có "thiết kế cân bằng" – ít nhất một cơ chế cho mỗi mục đích – có hiệu quả trung bình 0,15, so với 0,05 ở chương trình thiếu cân bằng. Tuy nhiên khoảng tin cậy rộng (0,02–0,27) và khác biệt chưa có ý nghĩa thống kê chắc chắn; các tác giả khuyến nghị "nhiều khả năng" nên chọn thiết kế cân bằng nhưng cần thêm thử nghiệm.
• Mối liên hệ giữa số cơ chế và hiệu quả đúng với bồi dưỡng về đánh giá quá trình và dạy học khám phá, nhưng không thấy ở bồi dưỡng về dạy học dựa trên dữ liệu.

Giới hạn quan trọng: mỗi thử nghiệm riêng lẻ đưa ra ước lượng nhân quả, nhưng mối liên hệ giữa đặc điểm chương trình và hiệu quả là so sánh giữa các nghiên cứu, nên chưa phải bằng chứng nhân quả trực tiếp.

Ba khuyến nghị của EEF

1. Khi thiết kế và lựa chọn chương trình bồi dưỡng, tập trung vào các cơ chế, và bảo đảm nội dung dựa trên bằng chứng, từ nguồn đáng tin cậy.
2. Bảo đảm chương trình xây dựng kiến thức, tạo động lực, phát triển kỹ thuật và đưa vào thực hành.
3. Triển khai cẩn trọng, phù hợp bối cảnh: chỉ rõ phần nào được điều chỉnh mà không làm mất các cơ chế cốt lõi; gắn với nhu cầu của trường và có sự ủng hộ của lãnh đạo; tính đến quỹ thời gian eo hẹp của giáo viên.

Huấn luyện giáo viên (coaching): hiệu quả, nhưng khó nhân rộng

Phân tích gộp của Matthew Kraft, David Blazar và Dylan Hogan (Review of Educational Research, 2018) tổng hợp 60 nghiên cứu có thiết kế nhân quả về huấn luyện giáo viên – hình thức người huấn luyện quan sát, phản hồi, làm mẫu và cùng giáo viên luyện tập kỹ thuật. Hiệu quả gộp là 0,49 độ lệch chuẩn đối với thực hành giảng dạy và 0,18 đối với kết quả học sinh. Phần lớn bằng chứng đến từ huấn luyện về dạy đọc ở mầm non và tiểu học. Đáng chú ý, các chương trình lớn được đánh giá trong điều kiện thực tế chỉ đạt một phần nhỏ hiệu quả so với các chương trình nhỏ được thử nghiệm trong điều kiện lý tưởng – thách thức chung khi nhân rộng.

Gợi ý cho nhà trường và cơ quan quản lý giáo dục

• Rà soát một buổi tập huấn điển hình theo bốn mục đích. Phần lớn tập huấn truyền thống mạnh ở "xây dựng kiến thức" nhưng thiếu làm mẫu, diễn tập, phản hồi và lập kế hoạch áp dụng.
• Thêm diễn tập và phản hồi: giáo viên thực hành kỹ thuật (ví dụ đặt câu hỏi bản lề, làm mẫu giải bài) trước đồng nghiệp và nhận góp ý cụ thể.
• Kết thúc mỗi đợt bồi dưỡng bằng kế hoạch hành động: áp dụng gì, ở lớp nào, khi nào; tổ chuyên môn nhắc lại và cùng xem kết quả sau vài tuần.
• Bồi dưỡng theo chu kỳ dài thay vì một lần, kết hợp với sinh hoạt tổ chuyên môn và dự giờ có trọng tâm.
• Đánh giá bồi dưỡng bằng thay đổi trong lớp học, không chỉ bằng số giờ tham dự hay bài thu hoạch.

Nguồn tham khảo

1. Sims, S., Fletcher-Wood, H., O'Mara-Eves, A., Cottingham, S., Stansfield, C., Van Herwegen, J. và Anders, J. (2021). What are the Characteristics of Teacher Professional Development that Increase Pupil Achievement? A systematic review and meta-analysis. Education Endowment Foundation. https://d2tic4wvo1iusb.cloudfront.net/production/documents/pages/teacher_professional_development_-_systematic_review.pdf
2. Education Endowment Foundation (2021). Effective Professional Development – Guidance Report. https://educationendowmentfoundation.org.uk/education-evidence/guidance-reports/effective-professional-development
3. Kraft, M. A., Blazar, D. và Hogan, D. (2018). The Effect of Teacher Coaching on Instruction and Achievement: A Meta-Analysis of the Causal Evidence. Review of Educational Research, 88(4), 547–588. https://www.matthewakraft.com/s/Kraft-Blazar-Hogan-2018-Teacher-Coaching-RER.pdf
4. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2019). Thông tư 19/2019/TT-BGDĐT ban hành Quy chế bồi dưỡng thường xuyên giáo viên, cán bộ quản lý cơ sở giáo dục mầm non, cơ sở giáo dục phổ thông và giáo viên trung tâm giáo dục thường xuyên. https://congbao.chinhphu.vn/van-ban/thong-tu-so-19-2019-tt-bgddt-30013.htm

Trích dẫn bài viết

Ban Biên tập IESDTD tổng hợp (2026). Bồi dưỡng chuyên môn giáo viên thế nào thì thực sự thay đổi việc dạy và việc học?. Viện Khoa học giáo dục và phát triển Công nghệ số. https://iesdtd.edu.vn/nghien-cuu/boi-duong-chuyen-mon-giao-vien-hieu-qua-14-co-che