AI tạo sinh và việc làm: nghiên cứu của ILO và số liệu cho Việt Nam

Nghiên cứu Đăng ngày 04/10/2026

Tác giả

Ban Biên tập IESDTD tổng hợp

Lĩnh vực

Đào tạo & Phát triển nguồn nhân lực số

Từ khóa

AI tạo sinh, việc làm, ILO, tự động hóa, lao động nữ, Việt Nam

Tóm tắt

Theo ILO, khoảng 1/4 việc làm trên thế giới và 20,8% việc làm ở Việt Nam có tiếp xúc với AI tạo sinh, nhưng chỉ một tỷ lệ nhỏ thuộc nhóm có nguy cơ tự động hóa cao. Tổng hợp phương pháp, kết quả, giới hạn và hàm ý cho đào tạo.

Từ khi các công cụ AI tạo sinh (generative AI) phổ biến cuối năm 2022, câu hỏi “AI sẽ lấy mất bao nhiêu việc làm?” xuất hiện thường xuyên. Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) là một trong những cơ quan đầu tiên ước tính có hệ thống mức độ tiếp xúc của các nghề với AI tạo sinh trên phạm vi toàn cầu: lần đầu vào tháng 8/2023, cập nhật tháng 5/2025, và tháng 4/2026 công bố bản phân tích riêng cho Việt Nam.

Thông điệp xuyên suốt của các nghiên cứu này: AI tạo sinh nhiều khả năng biến đổi công việc hơn là xóa bỏ công việc, nhưng tác động phân bố không đều giữa các ngành, giới và nhóm lao động.

Cách ILO đo “mức độ tiếp xúc”

Điểm xuất phát là quan niệm: mỗi nghề là “một bó nhiệm vụ”. Tự động hóa một nhiệm vụ chưa chắc dẫn tới tự động hóa cả nghề — còn tùy nhiệm vụ đó quan trọng thế nào và các nhiệm vụ trong nghề khác nhau đến đâu.

• Bản 2023 (Gmyrek, Berg, Bescond) dùng mô tả nhiệm vụ trong Danh mục nghề nghiệp quốc tế ISCO-08 và mô hình GPT-4 để chấm điểm khả năng tự động hóa từng nhiệm vụ. Kết luận chính: AI tạo sinh có khả năng “bổ trợ” nhiều hơn là “thay thế”; nước thu nhập cao chịu tác động nhiều hơn; phụ nữ chịu tác động lớn hơn do tập trung ở các công việc văn phòng.
• Bản 2025 (Tài liệu làm việc số 140, hợp tác với Viện Nghiên cứu quốc gia NASK của Ba Lan) chi tiết hơn: phân tích gần 30.000 nhiệm vụ của khoảng 2.500 nghề trong hệ thống phân loại 6 chữ số của Ba Lan; khảo sát người đang làm việc ở từng nhóm nghề để họ tự đánh giá khả năng tự động hóa nhiệm vụ; chuyên gia rà soát; rồi mới dùng mô hình AI chấm lại toàn bộ.

Bản 2025 xếp các nghề có tiếp xúc vào bốn “nấc” tăng dần (gradient 1–4). Nấc 1–3: một phần nhiệm vụ có thể được AI hỗ trợ hoặc tự động hóa, nhưng nghề vẫn cần nhiều nhiệm vụ do con người làm. Nấc 4: phần lớn nhiệm vụ có khả năng tự động hóa cao và khá đồng đều — gần với khái niệm “nguy cơ bị thay thế”. Ngoài ra còn nhóm tiếp xúc tối thiểu và nhóm không tiếp xúc.

Kết quả toàn cầu (cập nhật 2025)

• Khoảng một phần tư người lao động trên thế giới làm nghề có tiếp xúc nhất định với AI tạo sinh.
• Chỉ 3,3% việc làm toàn cầu thuộc nấc 4 (cao nhất). Tỷ lệ này ở nữ là 4,7%, ở nam là 2,4%.
• Tỷ lệ việc làm có tiếp xúc ở nước thu nhập cao là 34%, ở nước thu nhập thấp chỉ 11% — do cơ cấu nghề khác nhau.
• Nghề văn thư, hành chính vẫn có mức tiếp xúc cao nhất. Một số nghề số hóa mạnh (phát triển web và truyền thông, chuyên gia thống kê và cơ sở dữ liệu, một số nghề tài chính, phần mềm) có điểm tăng so với 2023, do AI đã xử lý được hình ảnh, âm thanh, video và bắt đầu tự thực hiện chuỗi nhiệm vụ.
• Ngược lại, nhiều nhiệm vụ bị chấm quá cao năm 2023 đã được hạ điểm: điểm nhiệm vụ cao nhất giảm từ khoảng 0,9 xuống 0,76. Nhóm tác giả cho rằng hai năm sử dụng thực tế đã cho thấy khoảng cách giữa “khả năng lý thuyết” và thực tiễn.

Kết quả cho Việt Nam (ILO, 4/2026)

Áp dụng chỉ số trên vào số liệu Điều tra lao động – việc làm năm 2024, ILO ước tính:

Ngay cả khi đã tính đến khác biệt về tuổi, học vấn, ngành, địa bàn…, xác suất tiếp xúc của nữ vẫn cao hơn nam 6,7 điểm phần trăm (26,0% so với 19,3%). Khoảng cách lớn nhất ở nhóm có trình độ đại học trở lên (32,9% so với 22,8%) và ở thanh niên 15–24 tuổi. Báo cáo lưu ý các công việc văn phòng mà phụ nữ đảm nhận thường là việc làm chính thức, ổn định, thu nhập trên mức trung bình — nếu tự động hóa thiếu quản lý, phụ nữ có thể mất một nguồn việc làm chất lượng.

Một điểm đáng chú ý: số liệu 2022–2024 chưa cho thấy dấu hiệu AI làm giảm tuyển dụng sinh viên mới tốt nghiệp trong các ngành dịch vụ có mức tiếp xúc cao; việc làm của thanh niên 20–24 tuổi có trình độ cao trong các ngành này còn tăng 21,1% (2023) và 16,2% (2024). Dữ liệu tin tuyển dụng trực tuyến (5/2024–9/2025) cho thấy khoảng hai phần ba tin tuyển nhân viên văn phòng không ghi yêu cầu kỹ năng cụ thể nào.

Giới hạn của các ước tính

• “Tiếp xúc” không phải là “mất việc”. ILO nhấn mạnh đây là ước tính khả năng kỹ thuật ở cấp nhiệm vụ, không phải dự báo mức độ áp dụng AI hay số việc làm bị mất. Áp dụng thực tế còn phụ thuộc hạ tầng điện, mạng, kỹ năng số, chi phí và năng lực doanh nghiệp.
• Các ước tính không tính đến việc làm mới được tạo ra, và là “ảnh chụp tĩnh” tại một thời điểm trong khi công nghệ thay đổi nhanh.
• Chỉ số toàn cầu xây dựng từ cơ cấu nhiệm vụ của Ba Lan; báo cáo cho Việt Nam thừa nhận một số khía cạnh có thể chưa phản ánh đúng thực tế trong nước (khu vực phi chính thức lớn, cách tổ chức công việc khác).
• Việc chấm điểm nhiệm vụ luôn có yếu tố chủ quan — chính nhóm tác giả coi cách phân loại chỉ mang tính minh họa.

Hàm ý cho đào tạo và phát triển nhân lực

Báo cáo cho Việt Nam đề xuất: tăng cường quản trị AI chú ý bình đẳng giới; củng cố hệ thống thông tin thị trường lao động; thúc đẩy áp dụng AI có trách nhiệm qua đối thoại xã hội, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa; đầu tư vào kỹ năng, phát triển nghề nghiệp và các chương trình thị trường lao động chủ động có tính đến giới. Từ góc độ nhà trường và cơ sở đào tạo, có thể rút ra:

• Các ngành đào tạo hành chính, văn thư, kế toán, ngân hàng cần cập nhật nội dung: bớt thao tác lặp lại, tăng phần kiểm tra, phân tích, giao tiếp với khách hàng và sử dụng công cụ số một cách có kiểm soát.
• Chú ý hỗ trợ nữ sinh và lao động nữ trẻ — nhóm có mức tiếp xúc cao — tiếp cận kỹ năng số và AI, tránh để khoảng cách giới mở rộng.
• Theo dõi số liệu thị trường lao động trong nước thay vì chỉ dựa vào các dự báo nước ngoài; bằng chứng hiện có cho Việt Nam chưa ủng hộ các nhận định gây hoang mang về “mất việc hàng loạt”.

Nguồn tham khảo

1. Gmyrek, P., Berg, J. & Bescond, D. (2023). Generative AI and Jobs: A global analysis of potential effects on job quantity and quality. ILO Working Paper 96. https://www.ilo.org/publications/generative-ai-and-jobs-global-analysis-potential-effects-job-quantity-and
2. Gmyrek, P., Berg, J., Kamiński, K. và cộng sự (2025). Generative AI and Jobs: A Refined Global Index of Occupational Exposure. ILO Working Paper 140. https://www.ilo.org/publications/generative-ai-and-jobs-refined-global-index-occupational-exposure
3. ILO (2025). Generative AI and jobs: A 2025 update. ILO Research Brief. https://www.ilo.org/sites/default/files/2025-05/Research%20brief_GenAI%202025%20Update.pdf
4. Weidenkaff, F. & Huynh, P. (2026). Generative AI and jobs in Viet Nam: Labour market exposure and policy considerations. ILO Brief. https://www.ilo.org/sites/default/files/2026-04/ILO%20Brief_Generative%20AI_ENG.pdf

Trích dẫn bài viết

Ban Biên tập IESDTD tổng hợp (2026). AI tạo sinh và việc làm: nghiên cứu của ILO và số liệu cho Việt Nam. Viện Khoa học giáo dục và phát triển Công nghệ số. https://iesdtd.edu.vn/nghien-cuu/ai-tao-sinh-va-viec-lam-nghien-cuu-cua-ilo-va-so-lieu-viet-nam