Việt Nam phong tục — Phan Kế Bính
Thanh âm ngôn ngữ
Chương 87 / 99
XXXV.— THANH ÂM NGÔN NGỮ
Nước ta địa thế phân làm ba xứ là: Bắc kỳ, Trung kỳ và Nam kỳ. Trong ba xứ vốn đã nói chung một thứ tiếng, lại học theo một lối chữ nho, từ khi các ông cố đạo đặt ra chữ quốc ngữ thì lại dùng chung một lối chữ, cho nên thanh âm ngôn ngữ vẫn thông dùng với nhau, trừ ra một ít thổ âm vì phong thổ mà khác nhau thôi.
Mà khác nhau thì chỉ có Bắc kỳ và Nam kỳ còn hơi khác nhiều, chớ ở Trung kỳ thì nửa dùng tiếng Nam, nửa dùng tiếng Bắc, chẳng qua có ít tiếng riêng hẳn như các tiếng gáy nhông (vợ chồng), ngân ngái (xa gần), mô tê (đâu đó), mần răng, mần rứa (làm gì, làm vậy), bên ni, bên nớ (bên nọ bên kia), v.v... Các tiếng ấy tuy khác, nhưng đâu đâu cũng đã hiểu. Duy còn Nam Bắc thì đôi khi có tiếng khác nhau, hơi khó hiểu một chút, nhưng xem đại ý thì cũng hiểu được nhau cả.
Nay thử đem những tiếng Nam, Bắc khác nhau mà phân biệt đại khái như sau này:
1.— Cùng nghĩa mà khác hẳn tiếng, như là:
BẮC
NAM
Cha mẹ
Má tía
Hoa quả
Bông trái
Hào (bạc)
Xu (đồng)
Thuyền
Ghe
Hòm
Rương
Muỗm (quả)
Xoài
Lạc (củ)
Đậu phụng
Gạo (bông)
Gòn
Gạ gẫm
O bế
Tảng lờ
Giả đò
Cú (chim)
Ó
Cáo (con)
Chồn
Trái (phải)
Quấy
Đuổi
Rượt
Tiêu
Xài
v.v..
2.— Cùng âm mà khác vận như là:
Gi
và
Tr
Giời (ông)
Trời
Giăng (mặt)
Trăng
Giai (con)
Trai
Giồng (cây)
Trồng
Giầu (lá)
Trầu
Gianh (cỏ)
Tranh
Gio (than)
Tro
Giải (chiếu)
Trải
Nh
và
L
Nhời
Lời
Nhẽ
Lẽ
Nhầm (lẫn)
Lầm
Nhụt (dao)
Lụt
Nhạt (mặn)
Lạt
Nhợ (mùi)
Lợ
Nhọ nhem
Lọ lem
D
và
Nh
Dện (con)
Nhện
Dộng (con)
Nhộng
Dựa (cầy)
Nhựa
Dám (nắng)
Nhám
Duộm (màu)
Nhuộm
Dúm (lửa)
Nhúm
Dọt (ung)
Nhọt
v.v...
Lại còn những tiếng lặt vặt như là:
Ngắn
Vắn
Trọn (việc)
Lọn
Lòng (trứng)
Tròng
Gắng (sức)
Ráng
Ngắm (nhìn)
Nhắm
Cành
Nhành
v.v...
3.— Cùng vận mà khác âm như là:
B
N
Bể
Biển
Bụi (cỏ)
Buội
Cưỡi (ngựa)
Cỡi
Dù (ví)
Dầu
Được
Đặng
Đánh
Đoánh
Gửi (thơ)
Gởi
Hoạt
Huợt
Mừng
Mầng
Này
Nầy
Nguyên
Nguơn
Nhân
Nhơn
Phúc
Phước
Quí
Quới
Sinh
Sanh
Súy
Soái
Tính
Tánh
Thủa
Thuở
Triều
Trào
Vào
Vô
v.v...
4.— Cùng vận cùng âm cùng nghĩa mà thường đọc sai lẫn hoặc viết sai không phân biệt, làm cho lúc người xứ nọ nghe người xứ kia nói hoặc xem sách mà ngẩn ngơ không hiểu.
Bắc thường sai lẫn về những vần Tr với vần Ch, D với Gi với R, và S với X.
Ví dụ
Tr
lẫn với
Ch
tra (khảo)
lẫn với
cha (mẹ)
tranh (giành)
—
chanh (quả)
trâu (bò)
—
châu (ngọc)
trán (cái)
—
chán (chê)
trông (mong)
—
chông (gai)
trinh (tiết)
—
chinh (chiến)
tránh (trốn)
—
chánh (sự)
v.v...
D
lẫn với
Gi
và
R
dời (đổi)
giời (ông)
rời (rã)
danh (công)
gianh (cỏ)
ranh (tinh)
dòng (dõi)
giòng (dây)
ròng (rông)
dầu (mỡ)
giầu (nghèo)
rầu (buồn)
dao (con)
giao (thiệp)
rao (hàng)
dành (để)
giành (tranh)
rành (rành)
da (thịt)
gia (cống)
ra (vào)
v.v...
S
lẫn với
X
sa (xuống)
xa (gần)
sá (đường)
xá (tội)
sách (vở)
xách (tay)
sanh (trưởng)
xanh (đỏ)
sỉ (nhục)
xỉ (xa)
sinh (sản)
xinh (dòn)
suất (đinh)
xuất (nhập)
sôi (nước)
xôi (thịt)
sướng (sung)
xướng (hát)
v.v...
Nam thường sai lẫn về những tiếng ac và at, ắc với ắt, ấc với ất, an với ang, ăn với ăng, uốc với uốt, uôn với uông.
Ac
lẫn với
At
các (đài)
cát (đất)
bác (chú)
bát (đĩa)
hạc (chim)
hạt (nhân)
nhác (lười)
nhát (nhút)
hác (hốc)
hát (tiếng)
v.v...
Ắc
lẫn với
Ắt
bắc (nam)
bắt (buộc)
cắc (tùng)
cắt (dao)
nhắc (cân)
nhắt (chuột)
giặc (trộm)
giặt (tắm)
v.v...
Ấc
lẫn với
Ất
bấc (đèn)
bất (chẳng)
mậc (thước)
mật (đường)
tấc (thước)
tất (châu)
vậc (sông)
vật (loài)
phấc (phâng)
phất (cờ)
v.v...
An
lẫn với
Ang
ban (thưởng)
bang (gia)
can (ngăn)
cang (cường)
than (tro)
thang (trèo)
nhan (sắc)
nhang (đồn)
gian (phi)
giang (hà)
quan (chức)
quang (gánh)
san (xẻ)
sang (giàu)
tàn (phá)
tàng (kho)
v.v...
Ăn
lẫn với
Ăng
băn (khoăn)
băng (váng)
căn (bốn)
căng (vải)
săn (bắn)
săng (hòm)
văn (chương)
văng (chài)
v.v...
Uôn
lẫn với
Uông
luôn (luôn)
luông (tuồng)
tuôn (nước)
tuông (dâm)
khuôn (phép)
khuông (phù)
buôn (bán)
buông (thả)
chuồn (chuồn)
chuồng (cũi)
v.v...
Uốc
lẫn với
Uốt
chuộc (mua)
chuột (con)
luộc (nấu)
luột (trắng)
tuộc (bạch)
tuột (thẳng)
buộc (dây)
buột (mất)
v.v...
Nói tóm lại thì trong ba xứ chỉ khác nhau một ít thế mà thôi. Mà dẫu khác nhau, nhưng nghe cả câu thì cũng hiểu. Còn như giọng nói thì ở Nam-kỳ thường lẫn dấu hỏi với dấu ngã, không phân minh bằng Bắc-kỳ.
Xét xem ngôn ngữ nước ta tuy có khác nhau ít nhiều, nhưng đại yếu thì thực là đồng một thanh âm, đồng một văn tự, tiện cho bề thông đồng, vả lại nhờ có chữ quốc-ngữ mai sau ta mà nên một lối văn tự riêng của ta, thì ta không bao giờ quên được cái công của ông cố nào đặt ra chữ đó.
Song ước gì được nhiều bậc thông minh hợp lại mà làm cuốn tự điển đủ cả tiếng ba xứ, kê cứu thêm cho tinh tường và kèm thêm chữ Nho chữ Pháp, để làm tiếng nhất định cho suốt trong nước. Xứ nào sai đâu thì sửa đổi đi, như thế thì lại càng tiện hơn nữa.