Đạo đức và luân lý Đông Tây — Phan Châu Trinh
Đạo đức và luân lý Đông Tây (phần 2)
Chương 3 / 3
Luân-lý của Âu-châu có tốt trọn không? Ta muốn theo thì phải làm thế nào?
Nói rằng luân-lý Au-châu tốt hơn ta thì tốt hơn nhiều. Nói rằng luân-lý Au-châu trọn tốt thì không dám nói rằng trọn vẹn được. Là vì: dân tộc nào củng, cắt nghỉa theo luân-lý đạo-đức thì dễ nhưng làm theo luân-lý đạo-đức thì khó không sao trọn vẹn được. Bên Au-châu họ củng có nhiều cái dở như nam nữ tự-do thái quá, ly ly hợp hợp rất thường thành ra đường sanh sãng kém lần mà dân số không thêm; như giàu nghèo cách biệt thái quá, người ngồi không kẻ cắm đầu làm thành ra kẻ lao-động người tư-bổn xung đột nhau mà trong nước không yên. Mê tín quốc-gia chủ-nghĩa về đời trung-cổ thái quá, yêu nước mình ghét nước người cho nên phải mang họa chiến tranh mải mải. Trọng trí-dục hơn đức-dục, chuộng ngoại-giao hơn thành-thực cho nên thường sanh ra xâu xé nhau mà mất sự thái bình. Ấy là kể sơ lược, chớ kể hết thì tưỡng cũng còn nhiều lắm.
Bịnh họ tuy nhiều nhưng họ đã có thầy có thuốc đễ chữa ngay, nghỉa là có những nhà triết-học những nhà giáo-dục lo ra trừ tệ, canh-cải sữa-sang cho nền đạo-đức luân-lý mổi ngày mổi cao lớn tốt đẹp thêm, chớ không phải như ở nước ta tốt khoe xấu che làm cho một ngày một thêm nát thêm xấu.
Vậy nay ta qua thâu thái luân-lý cũa Âu Tây để đem về truyền bá cho dân Việt-Nam thì ta phải nên chủ ý lắm lừa lọc lắm mới được: những đều gì đáng đem về[12] thì ta hảy đem.
Thưa các anh em đồng-bào, tôi nói từ nãy đến giờ thật cũng đã nhiều rồi vậy xin anh em cho tôi nói tắt lại rằng: Ta đã biết nước ta mất cũng vì luân-lý dân ta hèn cũng vì mất đạo-đức luân-lý, bị người khinh bĩ đày xéo cũng vì mất đạo-đức luân-lý thì ta phải cố sức sữa đổi luân-lý bồi đắp đạo-đức cũa ta. Anh em ta hảy gắn mà làm đi. (Cử tọa đều vổ tay) cụ uống hết tách nước đứng nói thêm mấy câu: Thưa anh em, tôi cũng đã biết rằng muốn khôi phục lại nền đạo-đức của một nước mà trăm việc đều đổ nát như thế nầy, không phải là việc dể nhưng nay ta bảo rằng khó không khôi phục lại nền đạo-đức củ thì biết bao giờ mới mỡ mặt với người.[13] Tôi nói đạo đức cũ không phải là con phải làm tôi mọi cho cha, vợ phải làm tôi mọi cho chồng, tôi phải làm tôi mọi cho vua đâu mà chính là cái đạo-đức trung dung của Khổng Mạnh đem dùng vào đời nào cũng được nước nào cũng được, không cổ, không kim, không đông, không tây như tôi đã nói vậy. Đạo ấy ở trong những câu: Sỉ khả sát bất khả nhục; (nghỉ là giết người học trò được, mà làm nhục thì không được) phú quí bất năng dâm bần tiện bất năng di, oai vỏ bất năng khuất thữ chi vị đại trượng phu (nghĩa là giàu sang không mê được lòng mình, nghèo hèn không đổi được trí mình, sức mạnh không buộc mình cúi đầu được thế mới gọi là đại-trượng-phu) vân vân....
Nếu ta giử được một ít đạo-đức của ta, thâu thái một ít đạo-đức của Âu-châu[14] đem điều hòa lại, rồi khoách-trương luân-lý ta ra cho có quốc-gia luân-lý nghĩa là khiến dân Việt-Nam ai ai củng đều biết nghĩa vụ đối với nước Việt-Nam Được như thế thì chẳng những nước Việt-Nam sau nầy được giàu mạnh mà trong thế-giới nầy bất kỳ dân nào muốn đến ăn chung ở đậu trên miếng đất nầy cung không dám đem lòng khinh dể như ngày nay nữa.
Phan-châu-Trinh.
CHUNG
In tại nhà in XƯA-NAY, Nguyễn-Háo-Vỉnh
62-64, Boulevard Bonnard Saigon